Làm lại trắc nghiệm MBTI sau vài tuần hay vài tháng mà ra nhóm khác là chuyện thường gặp, không phải bạn "mất bản thân" hay bài làm hỏng. Nguyên nhân chính là mã bốn chữ chia đôi từng cặp: chỉ cần một cặp bạn nằm sát giữa đổi phía là cả mã đổi theo, dù con người bạn gần như không đổi.
Ngoài ra còn các lý do khác: bài làm ở hai nơi khác nhau, hoàn cảnh sống thay đổi, cách bạn hiểu câu hỏi thay đổi, và đôi khi tính cách thật sự chuyển dịch theo năm tháng. Bài này tách từng lý do, chỉ cách phân biệt thay đổi thật với dao động của phép đo, và cách so hai kết quả để rút ra điều có ích.
Một chuyện rất thường gặp
Linh, sinh viên năm hai ở Đà Nẵng, làm trắc nghiệm hồi tháng Ba và ra INFP. Tháng Bảy, sau ba tháng thực tập ở một công ty truyền thông, Linh làm lại trên cùng trang và ra ENFP. Bạn ấy bối rối: mình hướng nội hay hướng ngoại, hay trước giờ mình hiểu sai về bản thân?
Nhìn kỹ hai bản kết quả, lần đầu Linh có I 56%, lần sau E 53%. Ba cặp còn lại vẫn cùng phía, chỉ chênh vài phần trăm. Nghĩa là ở cặp hướng nội – hướng ngoại, Linh luôn nằm gần giữa; ba tháng làm việc với nhiều người khiến bạn ấy trả lời vài câu theo hướng khác. Con người Linh không đổi bao nhiêu, chỉ là cái ranh giới vạch ngay chỗ Linh đứng.
Trường hợp như của Linh rất phổ biến. Đó cũng là lý do giới nghiên cứu hay nêu độ ổn định khi làm lại như một điểm yếu của MBTI. Hiểu vì sao nó xảy ra giúp bạn bớt lo, và biết cách dùng chính sự dao động đó làm thông tin về mình.
Điều đáng chú ý là ba tháng thực tập cũng dạy Linh một điều mà cả hai bản kết quả không ghi: bạn ấy làm việc với khách hàng khá tự nhiên, nhưng tối nào về cũng cần một tiếng ở một mình mới thấy lại sức. Quan sát đó nói về Linh rõ hơn việc chữ đầu là I hay E.
Vì sao bốn chữ dễ đổi hơn từng chữ
Đây là chuyện xác suất đơn giản. Giả sử, chỉ để minh hoạ, mỗi cặp chữ của bạn có một phần mười khả năng đổi phía khi làm lại. Khả năng cả bốn cặp cùng giữ nguyên là 0,9 nhân bốn lần, khoảng 0,66. Tức là dù từng cặp khá ổn định, vẫn có khoảng một phần ba khả năng mã bốn chữ đổi ít nhất một chữ.
Con số trên là giả định để thấy cơ chế, không phải số liệu nghiên cứu. Nhưng cơ chế thì có thật: một mã ghép từ nhiều phần sẽ kém ổn định hơn từng phần. Người có cả bốn cặp đều nghiêng rõ sẽ hiếm khi đổi mã; người có một hai cặp nằm sát giữa sẽ đổi khá thường xuyên.
Điều này dẫn tới một cách nhìn thực tế: thay vì hỏi "mình là nhóm nào", hãy hỏi "cặp nào của mình chắc, cặp nào không". Cặp chắc là thông tin đáng tin về bạn. Cặp không chắc cũng là thông tin, nó cho biết đó là vùng bạn linh hoạt, dùng được cả hai cách tuỳ hoàn cảnh.
Cũng vì cơ chế này mà hai người bạn cùng làm bài một ngày, một người ra cùng mã ba năm liền, một người đổi mã gần như mỗi lần làm. Người đầu không "rõ ràng" hơn hay "trưởng thành" hơn người sau; họ chỉ có các cặp nằm xa ranh giới hơn.
Các nguyên nhân làm kết quả đổi và cách nhận ra
Không phải lần đổi mã nào cũng cùng lý do. Bảng dưới giúp bạn đoán lý do nào đang xảy ra với mình.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu nhận ra | Nên hiểu thế nào |
|---|---|---|
| Cặp sát ranh giới | Chữ bị đổi có mức nghiêng thấp ở cả hai lần | Bạn ở gần giữa cặp đó, cả hai mô tả đều đúng một phần |
| Hai bài khác nhau | Lần đầu làm ở trang này, lần sau ở trang khác | Mỗi trang đo theo cách riêng, không so trực tiếp được |
| Đổi vai trò, môi trường | Mới đi làm, mới làm quản lý, mới có con | Bạn trả lời theo hành vi mới, chưa chắc là sở thích nền đổi |
| Hiểu câu hỏi khác đi | Đọc lại câu hỏi thấy lần trước hiểu theo nghĩa khác | Câu hỏi mơ hồ làm câu trả lời dao động |
| Trả lời theo hình mẫu mong muốn | Lần nào cũng ra nhóm bạn đang ngưỡng mộ | Kết quả đo mong muốn, không đo sở thích |
| Thay đổi thật theo thời gian | Đổi chậm, nhất quán qua nhiều năm, người quen cũng thấy | Tính cách người trưởng thành vẫn chuyển dịch, thường từ từ |
Một kết quả đổi thường do vài nguyên nhân cộng lại. Bạn không cần tìm chính xác lý do, chỉ cần đủ để biết không có gì đáng lo.
Riêng dòng thứ năm đáng để tâm hơn cả. Nếu lần nào bạn cũng ra đúng nhóm của người mình ngưỡng mộ, hoặc nhóm đang được khen nhiều trên mạng, thử làm lại với một nguyên tắc: trả lời theo việc mình đã làm tuần trước, không theo việc mình muốn làm.
Thay đổi thật và dao động của phép đo khác nhau ở đâu
Thay đổi thật diễn ra chậm. Nghiên cứu về tính cách, chủ yếu dùng mô hình Năm yếu tố lớn, cho thấy nhiều người có xu hướng điềm tĩnh hơn, tận tâm hơn khi bước qua tuổi trẻ. Những chuyển dịch này diễn ra qua nhiều năm, không nhảy qua lại trong vài tháng.
Dao động của phép đo thì lên xuống. Nếu kết quả của bạn nhảy I, E, I qua ba lần làm trong một năm, gần như chắc đó là dao động quanh ranh giới, không phải tính cách đổi đi đổi lại.
Thay đổi thật thường có người ngoài xác nhận. Bạn bè lâu năm nhận xét "dạo này em khác hẳn, chủ động hơn nhiều" là dấu hiệu tốt. Nếu chỉ có bài trắc nghiệm thấy khác, còn người quanh bạn không thấy gì, hãy dè dặt.
Thay đổi do hoàn cảnh có thể quay về. Một người thiên P làm kế toán mùa quyết toán có thể trả lời giống J. Hết mùa, nhịp cũ quay lại. Đây là hành vi thích nghi, không phải đổi sở thích nền.
Cách so hai kết quả cho có ích
Khi có hai bản kết quả khác nhau, đừng chọn bản mình thích hơn. Làm theo các bước dưới để biến sự khác biệt thành thông tin:
- Kiểm xem hai lần có làm cùng một bài không. Nếu khác bài, đừng so mã, chỉ so mô tả.
- Đặt hai bản cạnh nhau, ghi mức nghiêng của từng cặp ở cả hai lần.
- Khoanh những cặp giữ nguyên phía và nghiêng rõ ở cả hai lần. Đây là phần ổn định của bạn.
- Với cặp đổi phía, xem mức nghiêng. Cả hai lần đều thấp thì bạn ở gần giữa; một lần cao một lần thấp thì nghĩ xem giữa hai lần có chuyện gì thay đổi trong đời sống.
- Đọc mô tả của cả hai nhóm, đánh dấu câu đúng với mình kèm ví dụ cụ thể.
- Ghi lại kết luận theo dạng "chắc chắn N và F, gần giữa ở E/I", thay vì chọn một mã duy nhất.
Ghi chép này để trong điện thoại, một năm sau làm lại thì so tiếp. Sau vài lần, bạn sẽ có bức tranh về mình rõ hơn bất kỳ một lần làm bài nào.
Ranh giới chia đôi: gốc rễ của chuyện đổi nhóm
Trong thực tế, điểm của phần lớn mọi người ở mỗi cặp tập trung quanh khoảng giữa, càng ra hai đầu càng ít người. Phân bố như vậy giống chiều cao: có người rất cao, có người rất thấp, nhưng đa số ở mức trung bình. MBTI lại vạch một đường ngay giữa, xếp người hơi cao hơn trung bình một chút vào nhóm "cao", người hơi thấp hơn một chút vào nhóm "thấp".
Cách chia này tiện cho việc gọi tên, nhưng đặt rất nhiều người ngay sát ranh giới. Hai người chênh nhau chút xíu lại mang hai nhãn khác nhau, trong khi một người ở giữa và một người ở tận cùng lại chung nhãn. Đây là phê bình hay gặp nhất của giới nghiên cứu với MBTI, và là lý do mô hình Năm yếu tố lớn dùng thang liên tục thay vì chia nhóm.
Bạn không cần bỏ MBTI vì điều này. Chỉ cần nhớ rằng nhãn bốn chữ là cách làm tròn, giống như làm tròn chiều cao thành "cao" hay "thấp". Khi đọc kết quả, mức nghiêng của từng cặp nói với bạn nhiều hơn chính bốn chữ cái.
Bản MBTI chính thức có tính tới vấn đề này theo cách riêng: kết quả chỉ là bước đầu, người làm được mời tự xem lại và chọn nhóm khớp nhất. Nói cách khác, chính quy trình của công cụ cũng thừa nhận rằng bảng hỏi không đủ để chốt một mã cho ai.
Khi nào không cần bận tâm chuyện đổi nhóm
Có những tình huống mà việc mã đổi gần như không ảnh hưởng gì tới cách bạn nên sống, học hay làm việc:
- Khi chữ bị đổi nằm sát giữa ở cả hai lần: bạn dùng được cả hai cách, tận dụng điều đó thay vì băn khoăn.
- Khi bạn dùng MBTI để giải trí, trò chuyện với bạn bè: nhóm nào cũng là cái cớ tốt để nói về mình.
- Khi các quyết định thật của bạn, như chọn ngành, đổi việc, không dựa vào MBTI: một chữ cái đổi không làm các quyết định đó sai đi.
- Khi bạn đang trong giai đoạn nhiều biến động như thi cử, chuyển nhà, chia tay: đợi vài tháng ổn định rồi hãy làm lại nếu muốn.
Ngược lại, nếu bạn thấy mình lo lắng nhiều về việc "rốt cuộc mình là ai", làm đi làm lại trắc nghiệm mà không thấy yên, đó là lúc nên dừng làm bài. Trò chuyện với người tin cậy, hoặc nếu cảm giác bất an kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt, gặp chuyên gia tâm lý sẽ giúp nhiều hơn mọi bài trắc nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Làm lại MBTI ra nhóm khác có phải do lần trước làm sai không?
Thường là không. Phần lớn trường hợp là do một cặp chữ của bạn nằm sát giữa nên dễ đổi phía, hoặc do bạn làm ở hai trang khác nhau. Cả hai lần đều có thể phản ánh đúng một phần con người bạn.
Tính cách có thật sự thay đổi theo thời gian không?
Có, nhưng thường chậm, qua nhiều năm. Nghiên cứu với mô hình Năm yếu tố lớn cho thấy nhiều người trưởng thành dần điềm tĩnh và tận tâm hơn. Thay đổi nhanh trong vài tháng thường là dao động của phép đo hoặc phản ứng với hoàn cảnh.
Nên làm lại MBTI bao lâu một lần?
Không có quy định. Nếu muốn theo dõi, khoảng một năm một lần là đủ, và nên làm cùng một bài để so được. Làm liên tục trong vài ngày không cho thêm thông tin, chỉ làm bạn rối thêm.
Nếu hai lần ra hai nhóm thì nên tin nhóm nào?
Không cần chọn một. Ghi lại các cặp ổn định qua hai lần, coi cặp đổi phía là vùng bạn linh hoạt. Đọc mô tả cả hai nhóm và chọn câu đúng với đời sống thật của bạn kèm ví dụ cụ thể.
Kết quả MBTI đổi liên tục có phải là dấu hiệu tâm lý bất ổn không?
Không. Kết quả trắc nghiệm đổi chủ yếu do cách đo và vùng sát ranh giới, không phải dấu hiệu bệnh. Nếu bạn thấy cảm xúc thất thường kéo dài, khó ngủ, khó sinh hoạt, đó mới là lý do nên gặp chuyên gia tâm lý.
Làm bài lúc buồn và lúc vui có ra khác không?
Có thể có. Tâm trạng ảnh hưởng tới cách bạn nhìn mình khi trả lời, nhất là các câu về giao tiếp và năng lượng. Nên làm bài lúc bình thường, nghĩ về cách bạn hay làm trong nhiều năm thay vì vài ngày gần đây.