MBTI (Myers-Briggs Type Indicator, tạm dịch "Chỉ báo kiểu tính cách Myers-Briggs") là một bảng hỏi tự đánh giá, xếp người trả lời theo bốn cặp sở thích: hướng ngoại hay hướng nội (E/I), cảm giác hay trực giác (S/N), lý trí hay cảm xúc (T/F), nguyên tắc hay linh hoạt (J/P). Ghép bốn chữ lại thành một mã như INFP hay ESTJ, tổng cộng 16 nhóm. MBTI mô tả cách một người thường thích tiếp nhận thông tin và ra quyết định, không đo trí thông minh, năng lực hay đạo đức.
Cách hiểu đúng ngay từ đầu gồm ba ý: mã bốn chữ là một giả thuyết để bạn tự soi, không phải bản án; trong cùng một nhóm, mỗi người vẫn khác nhau rất nhiều; và giới nghiên cứu tâm lý dè dặt với MBTI hơn so với mô hình Năm yếu tố lớn (Big Five). Phần dưới đi lần lượt từng cặp chữ, cách 16 nhóm hình thành, chỗ MBTI dùng được và chỗ nên dừng tay.
MBTI đo cái gì và không đo cái gì
MBTI đo sở thích, theo nghĩa cái bạn thấy tự nhiên, ít tốn sức khi làm. Giống như thuận tay phải: tay trái vẫn viết được, chỉ là chậm và phải để tâm hơn. Một người ra mã I (hướng nội) vẫn thuyết trình tốt, chỉ là sau buổi đó họ thường cần một khoảng yên tĩnh để lấy lại sức. Một người ra mã T (lý trí) vẫn biết thương người, chỉ là khi cân một quyết định, họ hay xét lý lẽ và hệ quả trước.
MBTI không đo năng lực, không đo mức độ thành công, không đo sức khoẻ tâm thần. Nó cũng không cho biết bạn "giỏi" hay "kém" ở đâu. Bảng hỏi chỉ ghi lại những gì bạn tự khai về mình, nên kết quả chịu ảnh hưởng của cách bạn nhìn bản thân lúc làm bài. Một sinh viên đang muốn trở thành người năng động có thể chọn câu trả lời theo hình mẫu mình mong muốn, và mã ra sẽ nghiêng theo mong muốn đó.
Vì thế, câu hỏi đúng khi cầm một mã MBTI không phải "mình là ai" mà là "mô tả này khớp với mình ở chỗ nào, lệch ở chỗ nào". Đọc theo cách đó, MBTI thành một tấm gương để nói chuyện với chính mình, thay vì một cái hộp nhốt mình vào trong.
Bốn cặp chữ đọc nhanh: mỗi cặp trả lời một câu hỏi
Mỗi cặp chữ trả lời một câu hỏi khác nhau về thói quen của bạn. Bảng dưới gom câu hỏi đó và cách hiểu sai hay gặp nhất ở từng cặp.
| Cặp | Câu hỏi cặp này trả lời | Hiểu sai hay gặp |
|---|---|---|
| E – I (Extraversion – Introversion: hướng ngoại – hướng nội) | Bạn hướng sự chú ý và lấy năng lượng từ thế giới bên ngoài hay từ bên trong mình? | Coi I là nhút nhát, E là nói nhiều. Nhút nhát là sự e ngại bị đánh giá, chuyện khác hẳn. |
| S – N (Sensing – Intuition: cảm giác – trực giác) | Bạn thích tiếp nhận thông tin cụ thể, đã kiểm chứng hay thích ý nghĩa, khả năng, bức tranh lớn? | Coi N là thông minh hơn, sáng tạo hơn. Người thiên S vẫn sáng tạo, theo kiểu cải tiến từ cái có thật. |
| T – F (Thinking – Feeling: lý trí – cảm xúc) | Khi quyết định, bạn hay xét logic và nguyên tắc trước hay xét giá trị và con người trước? | Coi F là dễ khóc, T là lạnh lùng. Cả hai đều có cảm xúc và đều lập luận được. |
| J – P (Judging – Perceiving: nguyên tắc – linh hoạt) | Bạn thích chốt sớm, có kế hoạch hay thích để ngỏ, thích nghi theo diễn biến? | Coi J là kỷ luật, P là lười. Người thiên P vẫn xong việc đúng hạn, thường theo nhịp nước rút. |
Chữ J và P dễ gây nhầm nhất vì "Judging" trong tiếng Anh gợi nghĩa "phán xét". Trong MBTI, nó chỉ có nghĩa là thích khép lại vấn đề, ra quyết định, còn "Perceiving" là thích tiếp tục thu nhận thông tin. Không cặp nào có cực tốt hơn cực kia.
16 nhóm hình thành thế nào
Bốn cặp, mỗi cặp hai lựa chọn, nên số tổ hợp là 2 × 2 × 2 × 2 = 16. Mỗi nhóm được gọi bằng bốn chữ cái đầu, theo đúng thứ tự E/I, S/N, T/F, J/P. Riêng trực giác dùng chữ N vì chữ I đã dành cho hướng nội. Ví dụ ISTJ là hướng nội, cảm giác, lý trí, nguyên tắc; ENFP là hướng ngoại, trực giác, cảm xúc, linh hoạt.
Lấy một tình huống giả định: Linh, sinh viên năm hai ở Đà Nẵng, làm một bài trắc nghiệm trên mạng và ra INFP. Mã đó nói rằng, theo câu trả lời của Linh, bạn ấy thiên về nạp năng lượng một mình, thích ý nghĩa hơn chi tiết, cân quyết định theo giá trị cá nhân và thích để ngỏ kế hoạch. Mã đó không nói Linh hợp ngành gì, sẽ yêu ai hay có viết văn giỏi không.
Điều hay bị bỏ qua: hệ thống MBTI gốc không coi 16 nhóm là phép cộng đơn giản của bốn chữ. Isabel Briggs Myers xây dựng nó dựa trên lý thuyết của Carl Jung về các "chức năng tâm lý", nên mỗi nhóm được mô tả như một tổ hợp có thứ tự ưu tiên riêng. Vì vậy hai nhóm chỉ khác một chữ, như INFP và INFJ, đôi khi được mô tả khác nhau nhiều hơn bạn nghĩ. Phần chức năng này có bài riêng; ở mức cơ bản, chỉ cần nhớ mã bốn chữ là cách gọi tắt cho một kiểu ưu tiên.
Sở thích không phải khả năng: bốn ví dụ cho dễ nhớ
Người thiên I vẫn dẫn chương trình được. Câu hỏi không phải "có làm được không" mà là "làm xong thì mệt hay hứng". Anh Quân, trưởng nhóm ở Hà Nội, ra mã I nhưng chủ trì họp tuần rất gọn; anh chỉ xếp lịch để chiều hôm đó không có thêm buổi gặp nào.
Người thiên S vẫn nghĩ chiến lược được. Họ thường bắt đầu từ dữ liệu có thật rồi mới mở rộng, thay vì bắt đầu từ ý tưởng rồi đi tìm dữ liệu. Hai đường cùng tới một chỗ, chỉ khác điểm xuất phát.
Người thiên F vẫn ra quyết định cứng rắn được. Một trưởng phòng nhân sự thiên F vẫn cho nghỉ việc khi cần; cái khác là họ để tâm nhiều tới cách nói, thời điểm và việc người kia còn giữ được thể diện.
Người thiên P vẫn lập kế hoạch được. Họ hay lập kế hoạch dạng khung, chừa chỗ để chỉnh, và thấy khó chịu khi bị buộc chốt mọi chi tiết từ đầu. Khi công việc đòi hỏi kế hoạch chặt, họ vẫn làm, chỉ tốn sức hơn người thiên J.
MBTI chính thức và các bài trắc nghiệm trên mạng
Phần lớn người Việt biết tới MBTI qua các bài làm miễn phí trên mạng. Những bài này hữu ích để khởi đầu, nhưng không phải là MBTI chính thức. Một vài khác biệt nên biết:
- Bản quyền: MBTI là nhãn hiệu và bộ câu hỏi có bản quyền. Bản chính thức có phí, thường làm cùng người được đào tạo để giải thích kết quả.
- Cách ra kết quả: bản chính thức coi mã bốn chữ là "gợi ý ban đầu", sau đó người làm cùng chuyên viên đối chiếu để tìm ra nhóm khớp nhất với mình. Bài trên mạng thường đưa luôn một mã và một trang mô tả.
- Câu hỏi: nhiều bài miễn phí tự soạn câu hỏi theo tinh thần bốn cặp chữ, có bài pha thêm yếu tố khác. Hai trang khác nhau có thể cho bạn hai mã khác nhau mà không trang nào "sai", vì chúng đo theo cách khác nhau.
- Mô tả nhóm: trang mô tả trên mạng thường viết theo hướng dễ chịu, toàn điểm mạnh, nên rất dễ thấy "giống mình". Đọc kỹ thì nhiều câu đúng với hầu hết mọi người.
Điều đó không có nghĩa bài trên mạng vô dụng. Nó chỉ có nghĩa bạn nên coi kết quả là một điểm bắt đầu để suy ngẫm, và đừng mang nó ra làm bằng chứng về bản thân hay về người khác.
Dùng MBTI vào việc gì thì có ích
MBTI có ích nhất khi dùng làm ngôn ngữ chung để nói về khác biệt, không phải để phân loại. Vài cách dùng đã được nhiều người thấy hữu ích:
- Gọi tên một khác biệt gây va chạm. Hai bạn cùng phòng ký túc xá, một người muốn lên lịch dọn dẹp cố định, một người thích "lúc nào bẩn thì dọn". Nói chuyện bằng cặp J và P giúp hai người thấy đây là khác thói quen, không phải ai lười ai khó tính.
- Soi lại cách mình nạp năng lượng. Nếu bạn ra I và nhận ra mình hay kiệt sức vào tối thứ Sáu, có thể thử bỏ bớt một cuộc hẹn trong tuần thay vì tự trách.
- Mở rộng góc nhìn khi ra quyết định. Người thiên T có thể tự hỏi thêm "quyết định này ảnh hưởng tới ai, họ sẽ cảm thấy thế nào"; người thiên F có thể tự hỏi "nếu bỏ cảm xúc sang một bên, lý lẽ nằm ở đâu".
- Bắt đầu một cuộc trò chuyện trong nhóm bạn hay gia đình. Ai cũng thích nói về mình, và bốn cặp chữ cho mọi người một khung để nói mà không phán xét nhau.
Điểm chung của các cách dùng trên: mã MBTI chỉ là chỗ bắt đầu câu chuyện. Người dùng tốt MBTI luôn hỏi thêm "cụ thể là lúc nào, trong hoàn cảnh nào", vì hành vi thật thay đổi theo bối cảnh nhiều hơn một mã bốn chữ diễn tả được.
Những điều không nên làm với mã MBTI
Đừng dùng mã để tự giới hạn. Câu "mình INTP nên không làm được việc cần giao tiếp" biến một sở thích thành lời bào chữa. Sở thích cho biết việc gì tốn sức hơn, không cho biết việc gì bất khả.
Đừng dùng mã để đọc vị người khác. Đoán đồng nghiệp là ESTJ rồi đối xử theo trang mô tả là bỏ qua con người thật trước mặt. Mỗi người tự xác nhận mã của mình, người ngoài không gán được.
Đừng dùng MBTI để chọn người. Chính đơn vị phát hành MBTI khuyến cáo không dùng nó để tuyển dụng hay sàng lọc. Lý do nằm ở cách công cụ được thiết kế: nó mô tả sở thích tự khai, không dự báo hiệu quả công việc.
Đừng coi mã là cố định cả đời. Làm lại sau vài tháng ra nhóm khác là chuyện thường gặp, nhất là khi bạn có một hai cặp chữ nằm sát ranh giới. Kết quả khác không có nghĩa bạn "mất bản thân".
Đừng so sánh nhóm nào hơn nhóm nào. Không có nhóm thông minh hơn, đáng yêu hơn hay thành công hơn. Các bảng "xếp hạng 16 nhóm" trên mạng xã hội là để giải trí, không dựa trên MBTI hay nghiên cứu nào.
Câu hỏi thường gặp
MBTI viết tắt của từ gì?
MBTI viết tắt của Myers-Briggs Type Indicator, tạm dịch là Chỉ báo kiểu tính cách Myers-Briggs. Tên lấy theo hai mẹ con Katharine Cook Briggs và Isabel Briggs Myers, những người phát triển công cụ dựa trên lý thuyết các kiểu tâm lý của Carl Jung.
MBTI có phải bài kiểm tra tâm lý của bác sĩ không?
Không. MBTI là bảng hỏi tự đánh giá sở thích, không phải công cụ chẩn đoán. Nó không phát hiện lo âu, trầm cảm hay bất kỳ vấn đề sức khoẻ tâm thần nào. Nếu bạn đang thấy buồn kéo dài, mất ngủ hay khó sinh hoạt, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Mỗi người chỉ có một nhóm MBTI duy nhất phải không?
Lý thuyết MBTI cho rằng mỗi người có một kiểu sở thích nền tương đối ổn định, nhưng trên thực tế làm lại bài có thể ra nhóm khác, nhất là khi một cặp chữ sát ranh giới. Nên hiểu mã là nhóm khớp nhất hiện tại, không phải danh tính cố định.
Nhóm MBTI nào tốt nhất?
Không có nhóm nào tốt nhất. Mỗi cặp chữ là hai cách làm khác nhau, cách nào cũng có lúc thuận lợi và lúc bất tiện tuỳ hoàn cảnh. Những bài xếp hạng nhóm trên mạng xã hội chỉ để giải trí và không có cơ sở.
Học sinh cấp hai có nên làm trắc nghiệm MBTI không?
Làm để tò mò về bản thân thì không sao, miễn là cha mẹ và thầy cô không dán nhãn con theo kết quả. Tính cách tuổi học trò còn đang thay đổi nhiều, mã ra lúc mười ba tuổi không nên dùng để quyết định môn học hay hướng đi.
MBTI và Big Five khác nhau ở điểm chính nào?
MBTI chia người thành nhóm theo bốn cặp đối lập, còn Big Five đo năm đặc điểm theo thang liên tục, từ thấp đến cao. Giới nghiên cứu tâm lý dùng Big Five nhiều hơn vì có nhiều bằng chứng hơn; MBTI phổ biến hơn trong đời sống vì dễ nhớ.