HuongNgoai.comHướng Ngoại
MBTI là gì: bốn cặp và cách đọc kết quả

Lịch sử MBTI: từ "Các kiểu tâm lý" của Jung đến bảng hỏi của Briggs và Myers

MBTI ra đời thế nào: Carl Jung viết về các kiểu tâm lý năm 1921, rồi Katharine Briggs và Isabel Myers biến lý thuyết đó thành bảng hỏi.

Elderly Vietnamese woman and her adult daughter looking through old family photo albums at a wooden table near a window, seen from behind, warm afternoon light

MBTI có gốc từ cuốn "Các kiểu tâm lý" (Psychologische Typen) mà nhà tâm thần học Thuỵ Sĩ Carl Jung xuất bản năm 1921. Hai mẹ con người Mỹ Katharine Cook Briggs và Isabel Briggs Myers, không phải nhà tâm lý học chuyên nghiệp, đã dành nhiều chục năm biến lý thuyết của Jung thành một bảng hỏi; Isabel bắt đầu soạn bảng hỏi từ đầu những năm 1940.

Biết lịch sử này giúp bạn hiểu vì sao MBTI vừa được yêu thích vừa bị giới học thuật dè dặt. Nó sinh ra từ một lý thuyết lâm sàng giàu quan sát nhưng ít đo đạc, rồi được hai người ngoài học viện phát triển với mục đích rất thực tế: giúp con người hiểu nhau và chọn việc hợp với mình.

Carl Jung và cuốn "Các kiểu tâm lý" năm 1921

Carl Gustav Jung (1875–1961) là bác sĩ tâm thần người Thuỵ Sĩ, từng gắn bó với Sigmund Freud rồi tách ra đi con đường riêng. Trong "Các kiểu tâm lý", Jung cố trả lời một câu hỏi xuất phát từ phòng khám và từ chính cuộc bất đồng với Freud: vì sao những người thông minh, thành thật lại nhìn cùng một sự việc theo những cách khác nhau đến thế?

Câu trả lời của Jung có hai tầng. Tầng thứ nhất là hai thái độ: hướng ngoại, khi năng lượng tâm lý chảy ra phía đối tượng bên ngoài, và hướng nội, khi năng lượng quay về thế giới chủ quan bên trong. Tầng thứ hai là bốn chức năng: cảm giác và trực giác là hai cách nhận biết; tư duy và cảm xúc là hai cách phán đoán. Mỗi người, theo Jung, có một chức năng trội, và chức năng đó vận hành theo hướng ngoại hoặc hướng nội.

Cần nhớ rằng Jung viết như một nhà lâm sàng và nhà tư tưởng, không như một người xây dựng bài trắc nghiệm. Ông nhấn mạnh rằng các kiểu chỉ là điểm định hướng, người thật luôn pha trộn, và ông không đưa ra bảng hỏi nào để xếp người vào kiểu. Chính khoảng trống đó là chỗ hai mẹ con Briggs và Myers bước vào.

Katharine Cook Briggs: người mẹ quan sát tính cách từ bàn bếp

Katharine Cook Briggs (1875–1968) quan tâm tới khác biệt tính cách từ trước khi đọc Jung. Bà từng tự xây một cách phân loại dựa trên quan sát người quen và nhân vật trong tiểu thuyết, với mối bận tâm rất đời thường: vì sao người này hợp với việc này, người kia lại hợp việc khác, và làm sao nuôi dạy con cho hợp với bản tính của con.

Khi bản dịch tiếng Anh của "Các kiểu tâm lý" ra đời đầu những năm 1920, Katharine thấy Jung đã nói ra một cách hệ thống điều bà đang mò mẫm. Từ đó bà bỏ khung riêng của mình và nghiên cứu sâu lý thuyết của Jung, viết bài phổ biến về nó, và truyền mối quan tâm sang cô con gái Isabel.

Điều đáng chú ý là cả hai mẹ con đều không được đào tạo chính quy về tâm lý học hay đo lường. Đây vừa là điểm mạnh, vì họ giữ được góc nhìn của người dùng bình thường, vừa là nguồn gốc của nhiều phê bình về sau, vì cách xây dựng công cụ ban đầu không đi theo quy trình học thuật. Khi đọc các tranh luận về MBTI, nên nhớ bối cảnh này thay vì vội kết luận ai đúng ai sai.

Các mốc chính, đọc theo thứ tự thời gian

Bảng dưới chỉ ghi các mốc đã được nhiều nguồn thống nhất. Một số chi tiết như năm in từng phiên bản bảng hỏi có nguồn ghi lệch nhau, nên bài chỉ nêu ở mức thập niên.

Thời điểmSự kiệnÝ nghĩa với MBTI ngày nay
1921Jung xuất bản "Các kiểu tâm lý" bằng tiếng ĐứcNguồn gốc của cặp hướng ngoại – hướng nội và bốn chức năng
Đầu thập niên 1920Bản tiếng Anh ra đời, Katharine Briggs đọc và theo đuổi lý thuyết của JungLý thuyết đến tay người sẽ biến nó thành công cụ
Đầu thập niên 1940Isabel Briggs Myers bắt đầu soạn bảng hỏi trong thời kỳ Thế chiến thứ haiMục tiêu ban đầu: giúp người lao động tìm việc hợp với mình
Thập niên 1950–1960Bảng hỏi được thử trên nhiều nhóm sinh viên, nhân viên; được một tổ chức khảo thí lớn ở Mỹ phát hành bản nghiên cứuMBTI bắt đầu có dữ liệu và phiên bản in
Thập niên 1970 trở điChuyển sang một nhà xuất bản trắc nghiệm tâm lý, phổ biến mạnh trong doanh nghiệp và tư vấnMBTI thành sản phẩm thương mại có bản quyền
1980Isabel Myers mất, cùng năm cuốn sách của bà về các kiểu tính cách ("Gifts Differing") được xuất bảnCuốn sách vẫn là tài liệu nền cho cách mô tả 16 nhóm

Từ đó tới nay, MBTI được chỉnh sửa câu hỏi qua nhiều phiên bản và dịch ra nhiều thứ tiếng. Các bài trắc nghiệm miễn phí trên mạng mà bạn hay gặp là những sản phẩm khác, chỉ mượn khung bốn cặp chữ.

Isabel Briggs Myers và bảng hỏi ra đời trong thời chiến

Isabel Briggs Myers (1897–1980) bắt đầu soạn bảng hỏi khi nước Mỹ bước vào Thế chiến thứ hai, lúc rất nhiều phụ nữ lần đầu đi làm trong nhà máy và văn phòng để thay nam giới ra trận. Bà tin rằng nếu người ta hiểu sở thích tự nhiên của mình, họ sẽ chọn được việc đỡ vất vả và làm tốt hơn. Đây là động cơ nhân văn và rất thực dụng, khác với mục đích chẩn đoán.

Để học cách xây bảng hỏi, Isabel tự tìm hiểu về thống kê và đo lường, làm việc với một người phụ trách tuyển dụng ở ngân hàng, rồi kiên trì thu thập câu trả lời của hàng nghìn học sinh, sinh viên y khoa, điều dưỡng. Bà viết câu hỏi dạng lựa chọn bắt buộc giữa hai phương án, để người trả lời phải nghiêng về một phía.

Đóng góp lớn nhất mà bà và mẹ thêm vào lý thuyết Jung là cặp J/P. Jung không có cặp này một cách tường minh. Briggs và Myers dùng nó để chỉ ra chức năng nào của một người được thể hiện ra bên ngoài, từ đó suy ra chức năng trội và chức năng phụ. Nhờ cặp thứ tư, khung của Jung trở thành 16 nhóm đọc được bằng bốn chữ cái, dễ nhớ và dễ truyền đi hơn rất nhiều.

Những chỗ MBTI đã đi khác Jung

Jung nói về kiểu, MBTI biến kiểu thành mã. Jung coi các kiểu là la bàn để định hướng, cảnh báo việc dán nhãn người. MBTI, để dùng được trong thực tế, phải đưa ra một mã cụ thể. Bản thân Briggs và Myers vẫn nhấn mạnh mã chỉ là gợi ý để người làm tự xác nhận.

Jung không có cặp J/P. Như đã nói, J/P là phần bổ sung của Briggs và Myers. Một số người nghiên cứu Jung cho rằng cách suy chức năng trội từ J/P là diễn giải riêng của MBTI chứ không phải ý của Jung.

Jung viết từ phòng khám, MBTI dành cho người khoẻ mạnh. Phần lớn quan sát của Jung đến từ bệnh nhân và từ chính đời sống nội tâm của ông. MBTI được thiết kế cho người bình thường trong học tập, công việc, quan hệ, nên giọng mô tả tích cực hơn hẳn.

Jung dùng ngôn ngữ triết học, MBTI dùng ngôn ngữ đời thường. Đọc "Các kiểu tâm lý" khá nặng, nhiều chương bàn về văn học, triết học và lịch sử tư tưởng. Các mô tả MBTI được viết lại cho dễ hiểu, có lợi về phổ biến nhưng mất bớt độ sâu và sự dè dặt của bản gốc.

Vì sao giới học thuật vẫn dè dặt với MBTI

Từ khoảng thập niên 1960 trở đi, khi tâm lý học đo lường phát triển, nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra các điểm yếu của MBTI. Điểm hay được nêu nhất là cách chia đôi: đa số người có điểm nằm quanh khoảng giữa mỗi cặp, nhưng MBTI vẫn buộc họ vào một phía. Hai người điểm gần như bằng nhau có thể bị xếp vào hai nhóm khác nhau, còn hai người cách xa nhau lại cùng một nhóm.

Điểm yếu thứ hai là độ ổn định của cả mã bốn chữ khi làm lại. Từng cặp riêng lẻ tương đối ổn định, nhưng chỉ cần một cặp nằm sát ranh giới đổi phía là mã đổi. Điểm thứ ba là MBTI không có trục đo mức độ dễ dao động cảm xúc, một chiều mà mô hình Năm yếu tố lớn coi là cơ bản.

Song song với đó, các nhà nghiên cứu Big Five như Robert McCrae và Paul Costa nhận thấy bốn cặp của MBTI tương ứng khá rõ với bốn trong năm yếu tố của họ. Nghĩa là MBTI không đo "sai" hoàn toàn, nó đo những thứ có thật nhưng bằng một cái khung thô hơn. Hiểu như vậy giúp bạn tránh cả hai thái cực: tin MBTI tuyệt đối, hoặc gạt bỏ nó là vô nghĩa.

Đọc lịch sử để dùng MBTI tỉnh táo hơn

Lịch sử của MBTI để lại vài bài học thực tế cho người làm trắc nghiệm hôm nay:

  • Mục đích ban đầu là giúp con người hiểu mình và hiểu nhau, không phải để chấm điểm hay chọn lọc. Dùng MBTI đúng tinh thần đó thì ít sai nhất.
  • Ngay cả người tạo ra công cụ cũng coi mã bốn chữ là gợi ý cần tự xác nhận. Bạn không nợ một trang web nào việc phải "là" kết quả họ đưa ra.
  • Khung J/P và cách suy chức năng là phần diễn giải thêm, không phải chân lý từ Jung. Khi gặp tranh cãi trên mạng về "chức năng thật" của một nhóm, nhớ rằng đó là tranh luận giữa các cách diễn giải.
  • Nếu bạn cần một công cụ được nghiên cứu nhiều hơn, mô hình Năm yếu tố lớn là lựa chọn mà giới tâm lý học thường dùng. Hai công cụ có thể dùng song song, mỗi cái trả lời một kiểu câu hỏi.
  • Muốn hiểu sâu, đọc thẳng nguồn: một phần "Các kiểu tâm lý" và cuốn "Gifts Differing" sẽ cho bạn góc nhìn khác hẳn các bài tóm tắt trên mạng xã hội.

Một cách tự kiểm đơn giản: nếu bạn thấy mình đang dùng mã MBTI để kết luận về người khác nhanh hơn trước, đó là lúc nên quay lại tinh thần ban đầu của Isabel Myers, người tin rằng mỗi kiểu là một món quà khác nhau, không kiểu nào hơn kiểu nào.

Câu hỏi thường gặp

Carl Jung có tạo ra MBTI không?

Không. Jung viết lý thuyết về các kiểu tâm lý trong cuốn sách năm 1921 nhưng không soạn bảng hỏi nào. MBTI do Katharine Cook Briggs và con gái Isabel Briggs Myers phát triển sau đó, dựa trên lý thuyết của ông và thêm vào cặp J/P.

Briggs và Myers có phải nhà tâm lý học không?

Hai bà không được đào tạo chính quy về tâm lý học. Katharine tự nghiên cứu tính cách qua quan sát và đọc Jung; Isabel tự học thống kê, đo lường và làm việc với người có chuyên môn để xây bảng hỏi. Đây là một lý do khiến giới học thuật dè dặt với MBTI.

MBTI ra đời năm nào?

Không có một năm duy nhất. Isabel Briggs Myers bắt đầu soạn bảng hỏi đầu những năm 1940, sau đó nó được chỉnh sửa và thử nghiệm nhiều thập niên, rồi mới được phát hành rộng rãi. Lý thuyết nền của Jung có từ năm 1921.

Cặp J/P lấy từ đâu ra?

Cặp J/P là phần Briggs và Myers bổ sung, không có tường minh trong lý thuyết của Jung. Nó cho biết một người thể hiện ra ngoài chức năng phán đoán hay chức năng nhận biết, từ đó MBTI suy ra thứ tự ưu tiên các chức năng trong từng nhóm.

Có nên đọc sách của Jung để hiểu MBTI không?

Nếu bạn thật sự quan tâm thì nên đọc ít nhất phần mô tả các kiểu trong "Các kiểu tâm lý", dù văn khá nặng. Bạn sẽ thấy Jung dè dặt hơn nhiều so với cách MBTI được dùng trên mạng, và hiểu vì sao các kiểu chỉ là điểm định hướng.

Vì sao MBTI phổ biến dù bị giới khoa học phê bình?

MBTI dễ nhớ, mô tả tích cực, cho người ta một ngôn ngữ chung để nói về khác biệt, và được dùng rộng rãi trong đào tạo doanh nghiệp nhiều thập niên. Sự phổ biến đến từ tính dễ dùng, còn phê bình tập trung vào độ chính xác đo lường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138