MBTI không phải trò vô căn cứ, nhưng cũng không đạt chuẩn mà giới tâm lý học đo lường đòi hỏi ở một công cụ phân loại người. Ba giới hạn hay được nêu nhất là: chia đôi những đặc điểm vốn liên tục, mã bốn chữ kém ổn định khi làm lại, và thiếu hẳn chiều đo mức dao động cảm xúc. Từng cặp chữ riêng lẻ thì đo được những khác biệt có thật, tương ứng khá rõ với bốn trong năm yếu tố của mô hình Big Five.
Vì vậy, câu trả lời công bằng là: MBTI dùng được như một ngôn ngữ để tự soi và trò chuyện về khác biệt, không nên dùng để kết luận, dự đoán hay chọn lọc người. Bài này đi qua từng phê bình, giải thích bằng ví dụ đời thường và chỉ ra cách dùng tỉnh táo.
"Khoa học" ở đây nghĩa là gì
Khi giới nghiên cứu hỏi một bài trắc nghiệm có khoa học không, họ thường hỏi hai điều. Thứ nhất là độ tin cậy: đo lại có ra gần như cũ không, các câu hỏi đo cùng một thứ có trả lời nhất quán không. Thứ hai là độ hiệu lực: bài đó có đo đúng thứ nó nói là đo không, và kết quả có liên hệ với hành vi thật ngoài đời không.
Một chiếc cân trong bếp là ví dụ dễ hiểu. Cân tin cậy là cân một gói đường ba lần đều ra cùng số. Cân hiệu lực là số đó đúng bằng khối lượng thật. Một chiếc cân có thể ổn định mà lệch, hoặc đúng trung bình mà mỗi lần một khác. Bài trắc nghiệm tính cách cũng vậy, chỉ là thứ được cân khó nắm bắt hơn rất nhiều.
MBTI được kiểm tra theo cả hai tiêu chí trong nhiều thập niên. Kết quả không đen trắng: ở mức từng cặp, MBTI làm khá ổn; ở mức mã bốn chữ và ở cách chia nhóm, nó gặp những vấn đề mà bất kỳ ai dùng cũng nên biết. Phần dưới tách hai mặt đó ra, để bạn không phải chọn giữa tin hết và bỏ hết.
Bốn phê bình chính và ý nghĩa với người dùng
Bảng dưới gom những phê bình được nêu nhiều nhất trong các tổng quan về MBTI, viết lại bằng ngôn ngữ đời thường.
| Phê bình | Nói đơn giản | Hệ quả khi bạn dùng MBTI |
|---|---|---|
| Chia đôi đặc điểm liên tục | Đa số người ở quanh khoảng giữa mỗi cặp, nhưng vẫn bị xếp vào một phía | Chữ sát ranh giới không nói nhiều về bạn; xem mức nghiêng thay vì chỉ xem chữ |
| Mã bốn chữ kém ổn định khi làm lại | Chỉ một cặp đổi phía là cả mã đổi | Đừng coi mã là danh tính cố định; theo dõi các cặp ổn định qua nhiều lần làm |
| Thiếu chiều dao động cảm xúc | Không đo mức dễ lo âu, dễ buồn bực, một chiều quan trọng trong Big Five | MBTI bỏ sót một phần lớn của tính cách; đừng dùng nó để hiểu sức khoẻ tinh thần |
| Chưa có bằng chứng tốt về dự báo hiệu quả công việc | Biết mã không giúp đoán ai làm tốt việc nào | Không dùng để chọn ngành chọn nghề thay cho sở thích, năng lực, trải nghiệm thật |
Ngoài bốn điểm trên, nhiều người còn phê bình lý thuyết nền: các khái niệm của Jung khó kiểm chứng, và phần suy ra thứ tự chức năng từ cặp J/P chưa được dữ liệu xác nhận. Những phê bình này không làm MBTI vô nghĩa, nhưng giải thích vì sao các nhà nghiên cứu tính cách ưu tiên Big Five.
Những gì MBTI làm được
Từng cặp đo những khác biệt có thật. Các nhà nghiên cứu Big Five như Robert McCrae và Paul Costa đã so hai hệ thống và thấy E/I gần với hướng ngoại, S/N gần với cởi mở trải nghiệm, T/F gần với dễ chịu, J/P gần với tận tâm. Nghĩa là MBTI không đo thứ tưởng tượng; nó đo những thứ thật bằng một khung thô hơn.
Câu hỏi trong từng cặp khá nhất quán với nhau. Người trả lời nghiêng về hướng nội ở câu này thường cũng nghiêng về hướng nội ở các câu khác cùng cặp. Đây là một dạng độ tin cậy mà MBTI đạt được ở mức chấp nhận.
Nó cho người ta một ngôn ngữ chung dễ nhớ. Nói "mình thiên P, cần hạn chót rõ" dễ hiểu hơn nhiều so với một bảng điểm năm yếu tố. Trong đào tạo kỹ năng, làm việc nhóm, cái lợi này có giá trị thật.
Nó mời người ta tự suy ngẫm. Quy trình chính thức yêu cầu người làm tự xác nhận nhóm của mình. Dùng đúng, MBTI khuyến khích tự quan sát chứ không áp nhãn từ ngoài vào.
Nó là cửa vào dễ chịu cho người chưa từng nghĩ về tính cách. Nhiều người lần đầu tự hỏi "vì sao mình mệt sau tiệc" hay "vì sao mình khó chịu khi kế hoạch đổi" là nhờ MBTI. Từ câu hỏi đó, một số người tìm đọc tiếp về Big Five, về tâm lý học, và hiểu mình kỹ hơn. Giá trị khởi động này không đo được bằng hệ số tin cậy, nhưng có thật.
Những tuyên bố về MBTI nên nghi ngờ
Trên mạng có rất nhiều câu nói về MBTI nghe thuyết phục nhưng không có cơ sở. Gặp những dạng dưới, bạn nên dừng lại hỏi "nguồn ở đâu":
- Những tỷ lệ phần trăm cụ thể về nhóm "hiếm nhất thế giới" mà không ghi khảo sát ở đâu, mẫu bao nhiêu người, thuộc nước nào.
- Danh sách người nổi tiếng thuộc từng nhóm. Phần lớn là do người hâm mộ đoán, những người đó chưa từng làm bài.
- Câu "nhóm X là nhóm của thiên tài" hay "nhóm Y dễ thành công nhất". MBTI không đo trí tuệ hay thành công.
- Bảng "nhóm nào hợp yêu nhóm nào". Không có nghiên cứu đáng tin nào cho thấy sự kết hợp mã quyết định hạnh phúc của một cặp đôi.
- Lời khẳng định "MBTI đã được khoa học chứng minh hoàn toàn" hoặc "MBTI là trò nhảm hoàn toàn". Cả hai đều quá tay so với bằng chứng.
Một cách so sánh gọn: MBTI gần với một tấm bản đồ phác tay hơn là một bức ảnh vệ tinh. Nó giúp bạn định hướng, nhưng đừng dùng để đo khoảng cách chính xác. Còn những trò phân loại người theo ngày sinh thì nằm ở một hạng khác hẳn, không có cơ sở đo lường nào để bàn.
Vì sao đơn vị phát hành cũng khuyên không dùng MBTI để chọn người
Một điểm ít người biết là chính đơn vị phát hành MBTI đưa ra hướng dẫn đạo đức: không dùng kết quả để tuyển dụng, phân loại hay quyết định việc làm của ai, và người làm phải được tự do chọn nhóm khớp nhất. Nguyên tắc này xuất phát từ thiết kế của công cụ: nó đo sở thích tự khai, không đo năng lực, và người làm có thể dễ dàng trả lời theo hướng họ đoán người khác muốn thấy.
Lý do sâu hơn nằm ở các giới hạn trong bảng phía trên. Một công cụ chia đôi và kém ổn định ở mức mã bốn chữ thì không thể là cơ sở công bằng để quyết định chuyện quan trọng với một con người. Hai ứng viên chênh nhau vài câu trả lời có thể mang hai mã khác hẳn, trong khi khả năng làm việc của họ gần như nhau.
Với người đọc bình thường, bài học là: nếu ở đâu đó bạn thấy MBTI được dùng để chấm điểm, loại người hay xếp lớp, hãy coi đó là cách dùng sai, kể cả khi người dùng có thiện ý. Bạn có quyền hỏi lại mục đích và cách kết quả được sử dụng.
Năm quy tắc để dùng MBTI tỉnh táo
Biết giới hạn không có nghĩa phải bỏ MBTI. Năm quy tắc dưới giúp bạn giữ lại phần có ích và tránh phần dễ gây hại:
- Dùng mã để đặt câu hỏi về mình, không dùng để trả lời thay mình.
- Đọc mức nghiêng của từng cặp; coi cặp sát giữa là vùng linh hoạt.
- Không suy ra năng lực, trí tuệ, đạo đức, sự phù hợp nghề hay khả năng yêu đương từ mã.
- Không gán mã cho người khác; chỉ người đó mới xác nhận được mã của họ.
- Khi cần thông tin chắc hơn về tính cách, tham khảo thêm mô hình Năm yếu tố lớn; khi có vấn đề về cảm xúc, tìm gặp chuyên gia tâm lý thay vì làm thêm trắc nghiệm.
Quy tắc thứ năm quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Nhiều bạn trẻ đang buồn chán, mất phương hướng tìm tới MBTI như một cách hiểu mình, và đọc mô tả nhóm có thể an ủi phần nào. Nhưng nếu cảm giác đó kéo dài, ảnh hưởng tới ăn ngủ, học hành, thứ bạn cần là một cuộc trò chuyện với người được đào tạo, không phải một mã bốn chữ.
Một tình huống: khi đồng nghiệp tranh luận về MBTI
Tình huống giả định: trong một buổi ăn trưa ở công ty tại TP Hồ Chí Minh, chị Hằng hào hứng kể cả phòng đã làm MBTI và giờ hiểu nhau hơn hẳn. Anh Phúc, vốn học tâm lý, nói thẳng MBTI là "giả khoa học, đừng tin". Không khí chùng xuống, hai người đều thấy mình đúng.
Thực ra cả hai đều có phần đúng. Chị Hằng đúng ở chỗ MBTI giúp cả phòng có một ngôn ngữ chung để nói về khác biệt, và lợi ích đó có thật. Anh Phúc đúng ở chỗ MBTI có những giới hạn đo lường rõ ràng, và nếu cả phòng bắt đầu đoán năng lực hay chia việc theo mã thì rất dễ sai. Cuộc tranh luận chỉ bế tắc vì mỗi bên nói về một khía cạnh.
Một câu nói giúp hai bên gặp nhau: "MBTI hữu ích để nói chuyện, không đủ tốt để kết luận." Nếu bạn ở vị trí chị Hằng, có thể nhắc mọi người đừng dùng mã để đánh giá nhau. Nếu bạn ở vị trí anh Phúc, có thể gợi ý thêm Big Five cho ai muốn tìm hiểu sâu, thay vì phủ nhận niềm vui khám phá của người khác.
Câu hỏi thường gặp
MBTI có phải là giả khoa học không?
Gọi MBTI là giả khoa học hoàn toàn thì quá tay, vì từng cặp chữ đo được những khác biệt có thật và tương ứng với mô hình Big Five. Nhưng cách chia nhóm và độ ổn định của mã bốn chữ chưa đạt chuẩn đo lường, nên không nên dùng để kết luận hay chọn lọc người.
Vì sao các nhà tâm lý học thích Big Five hơn MBTI?
Big Five đo năm đặc điểm theo thang liên tục, có nhiều bằng chứng về độ ổn định và liên hệ với hành vi thật, và có cả chiều dao động cảm xúc mà MBTI thiếu. MBTI dễ nhớ và dễ dùng hơn trong đời sống, nhưng thô hơn về đo lường.
MBTI có thể dự đoán ai làm tốt công việc nào không?
Không có bằng chứng tốt cho việc này. MBTI đo sở thích tự khai, không đo năng lực hay hiệu quả công việc. Chính đơn vị phát hành cũng khuyến cáo không dùng MBTI để tuyển chọn hay quyết định việc làm của ai.
Nếu MBTI có giới hạn thì có nên làm nữa không?
Vẫn có thể làm nếu bạn dùng nó như một gợi ý để tự soi và trò chuyện. Điều cần tránh là coi mã là bản chất cố định, dùng nó để giới hạn bản thân hay để phán xét người khác. Biết giới hạn giúp bạn dùng đúng chỗ.
MBTI có giúp hiểu vấn đề tâm lý như lo âu không?
Không. MBTI không đo và không được thiết kế để phát hiện lo âu, trầm cảm hay vấn đề sức khoẻ tâm thần nào. Nếu bạn thấy lo lắng, buồn bã kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Có nghiên cứu nào cho thấy MBTI ổn định không?
Các nghiên cứu cho thấy từng cặp chữ tương đối ổn định khi làm lại, nhưng mã đủ bốn chữ thì kém ổn định hơn, vì chỉ cần một cặp sát ranh giới đổi phía là cả mã đổi. Đây là lý do nên chú ý mức nghiêng từng cặp hơn là bốn chữ cái.