HuongNgoai.comHướng Ngoại
Tính cách ở tuổi học trò

Tính cách tuổi dậy thì thay đổi: con trầm hẳn hay bỗng sôi nổi có bình thường không

Tuổi dậy thì nhiều em trầm hẳn hoặc bỗng ồn ào, đổi bạn, đổi sở thích. Điều gì là thay đổi bình thường, điều gì cần để ý và cha mẹ nên đồng hành ra sao.

Vietnamese father and teenage son walking side by side along a riverside path at dusk, seen from behind, long shadows, warm orange sky over deep blue water

Tính cách thay đổi rõ ở tuổi dậy thì phần lớn là bình thường: con có thể trầm đi, nói ít với cha mẹ, hoặc ngược lại bỗng sôi nổi, đổi nhóm bạn, đổi sở thích chỉ trong vài tháng. Đây là giai đoạn cơ thể, cảm xúc và vị trí của con trong nhóm bạn cùng thay đổi, nên cách con cư xử chưa ổn định là chuyện được chờ đợi.

Điều cha mẹ cần phân biệt không phải là con hướng nội hay hướng ngoại, mà là thay đổi đó có đi kèm sự đau khổ kéo dài hay không. Bài này giúp nhận ra những thay đổi thường gặp, lý do phía sau, những phản ứng của cha mẹ hay làm khoảng cách xa thêm, và các dấu hiệu nên hỏi ý kiến chuyên gia.

Những thay đổi thường gặp ở tuổi 11 đến 16

Tuổi dậy thì không theo lịch chung: có em bắt đầu từ lớp 5, có em tới lớp 8 mới rõ. Nhưng những thay đổi về cách cư xử thì khá giống nhau giữa các gia đình. Con muốn đóng cửa phòng nhiều hơn, ít kể chuyện ở trường, trả lời ngắn "bình thường", "không có gì". Con nhạy cảm hơn với nhận xét về ngoại hình. Con coi trọng ý kiến bạn bè hơn trước, có khi hơn cả ý kiến cha mẹ.

Ở chiều ngược lại, có em vốn rụt rè bỗng tham gia câu lạc bộ nhảy, nói chuyện điện thoại hàng giờ, muốn đi chơi nhóm cuối tuần. Có em đổi phong cách quần áo, nghe kiểu nhạc khác hẳn, bỏ môn năng khiếu đã theo nhiều năm. Với cha mẹ, cảm giác chung là "không còn nhận ra con".

Những biểu hiện đó phần lớn là cách con thử nghiệm xem mình là ai. Tuổi này con tách dần khỏi gia đình để hình thành bản sắc riêng, và việc thử nhiều vai khác nhau là một phần của quá trình đó. Một em trầm hơn ở nhà vẫn có thể vui vẻ với bạn; một em sôi nổi hơn ngoài đường vẫn có thể cần không gian riêng khi về nhà.

Vì sao tính cách bề ngoài thay đổi nhanh ở giai đoạn này

Cơ thể thay đổi kéo cảm xúc thay đổi. Nội tiết thay đổi, giấc ngủ dịch về khuya, cơ thể lớn nhanh: con dễ mệt, dễ cáu và cảm xúc lên xuống mạnh hơn. Một em vốn điềm tĩnh có thể nổi nóng vì chuyện nhỏ mà chính em cũng không hiểu vì sao.

Nhóm bạn trở thành tấm gương chính. Con quan sát bạn bè để biết thế nào là được chấp nhận. Nếu nhóm bạn mới thích ồn ào, con có thể ồn ào hơn; nếu nhóm bạn mới thích đọc sách, chơi cờ, con có thể trầm hơn. Đó vừa là bắt chước, vừa là thử xem kiểu nào hợp với mình.

Con bắt đầu tự nhìn mình bằng con mắt người khác. Tuổi này nhiều em có cảm giác cả lớp đang nhìn mình. Cảm giác đó làm một số em rút lui để khỏi bị đánh giá, và làm một số em cố gắng nổi bật hơn.

Áp lực học tập và chuyển cấp. Thi vào lớp 10 ở Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh là áp lực lớn. Một em lớp 9 học thêm kín lịch có thể ít nói, ít cười chỉ vì kiệt sức, không phải vì "tính con trầm đi".

Tính cách sâu bên dưới vẫn đang định hình. Các nghiên cứu theo dõi tính cách qua nhiều năm nhìn chung cho thấy tính cách tiếp tục thay đổi suốt tuổi thiếu niên và cả khi trưởng thành. Vì vậy những gì con thể hiện năm lớp 7 chưa phải con người cuối cùng của con.

Thay đổi bình thường hay dấu hiệu cần để ý

Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, nhưng một số điểm giúp cha mẹ đối chiếu. Cột phải không phải chẩn đoán, chỉ là tín hiệu nên hỏi thêm chuyên gia.

Thường là thay đổi bình thườngNên để ý và tìm người có chuyên môn
Ít kể chuyện với cha mẹ nhưng vẫn có bạn, vẫn nhắn tin, vẫn đi học bình thườngCắt đứt gần như mọi liên lạc, kể cả với bạn thân, kéo dài nhiều tuần
Muốn ở trong phòng một mình sau giờ học để nghỉKhông muốn ra khỏi phòng, bỏ ăn hoặc ăn thất thường rõ rệt
Đổi sở thích, đổi nhóm bạnBỏ hết mọi việc từng thích mà không có gì thay thế, nói chán mọi thứ
Cáu gắt khi mệt hoặc bị nhắc nhiềuCáu giận dữ dội thường xuyên, đập phá, hoặc buồn bã gần như cả ngày
Lo lắng trước kỳ thi rồi bình thường lạiSợ tới trường, đau bụng đau đầu mỗi sáng đi học, xin nghỉ liên tục
Thức khuya hơn trướcMất ngủ kéo dài hoặc ngủ li bì, kèm mệt mỏi suốt ngày

Một dòng ở cột phải trong vài ngày chưa nói lên nhiều. Khi nhiều dòng cùng xuất hiện và kéo dài từ hai tuần trở lên, hoặc con nói tới chuyện làm hại bản thân, nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ ngay, không chờ "qua tuổi sẽ hết".

Những phản ứng của cha mẹ hay làm khoảng cách xa thêm

Thường là phản ứng xuất phát từ lo lắng, nhưng lại khiến con khép cửa chặt hơn.

  • So với ngày xưa: "Hồi nhỏ con ngoan, hay kể chuyện lắm, giờ sao thế". Con nghe thành: con của bây giờ là đáng thất vọng.
  • So với anh chị em hoặc con nhà người ta: làm con thấy mình bị xếp hạng trong chính gia đình.
  • Gán nhãn vội: "Con bị trầm cảm à", "con bị lây tính bạn xấu". Nhãn gán vội vừa có thể sai, vừa làm con xấu hổ.
  • Tra hỏi liền một mạch khi con vừa về nhà: con đang mệt nhất, câu hỏi dồn dập chỉ nhận lại "không có gì".
  • Đọc trộm tin nhắn, nhật ký: nếu con phát hiện, niềm tin mất rất lâu mới gây dựng lại được.
  • Ép con thay đổi tính cách: bắt một em vừa trầm đi phải "vui lên, nói nhiều lên" khi đi ăn cỗ, gặp họ hàng.

Không cha mẹ nào tránh được hết những điều này. Khi lỡ nói, một câu xin lỗi đơn giản ("lúc nãy bố lo quá nên nói nặng") thường có tác dụng hơn mình nghĩ, vì nó cho con thấy người lớn cũng nhận sai được.

Đồng hành mà không xâm phạm: cách làm trong một tuần bình thường

Một gia đình ở Cần Thơ có con gái lớp 8 bỗng ít nói đã thử những việc nhỏ sau, và thấy con mở lời dần sau khoảng một tháng.

  1. Tìm "khung giờ mở": nhiều con dễ nói chuyện trên xe, khi cùng nấu ăn, khi đi bộ, hơn là ngồi đối diện trong phòng khách. Ngồi cạnh nhau ít áp lực hơn nhìn thẳng mặt nhau.
  2. Hỏi về điều cụ thể thay vì hỏi chung: "Bài thuyết trình môn sử hôm nay thế nào" dễ trả lời hơn "Ở trường có gì vui không".
  3. Nghe hết rồi mới góp ý, và hỏi trước "con muốn bố mẹ cho ý kiến hay chỉ muốn kể thôi".
  4. Tôn trọng cửa phòng: gõ cửa trước khi vào, giữ một số quyền riêng tư phù hợp với tuổi.
  5. Giữ vài thói quen chung không thương lượng nhưng nhẹ nhàng, như bữa tối cùng nhau vài lần mỗi tuần.
  6. Quan sát giấc ngủ, ăn uống và việc đi học, vì đây là những tín hiệu dễ thấy nhất khi có chuyện.

Mục tiêu không phải là đưa con về như hồi tiểu học, mà là giữ một đường dây liên lạc mở để khi con gặp chuyện thật, con biết nhà là nơi được nói ra mà không bị mắng.

Thầy cô thấy gì mà cha mẹ không thấy

Con ở trường khoảng tám tiếng mỗi ngày, nên giáo viên chủ nhiệm thường thấy những mặt con không bộc lộ ở nhà. Một em ở nhà ít nói nhưng ở lớp vẫn đùa vui với bạn cùng bàn, vẫn xung phong làm thư ký buổi sinh hoạt. Ngược lại, có em ở nhà vẫn cười nói nhưng ở lớp ngồi một mình giờ ra chơi suốt cả học kỳ. Hai bức tranh ghép lại mới cho cha mẹ thấy con thật sự đang thế nào.

Khi gặp giáo viên trong buổi họp phụ huynh hoặc nhắn qua nhóm lớp, thay vì chỉ hỏi điểm, cha mẹ có thể hỏi vài câu cụ thể: giờ ra chơi con thường ở với ai; con có phát biểu, có tham gia hoạt động chung không; gần đây thầy cô có thấy con khác đi điều gì không. Những câu này giúp giáo viên kể điều họ quan sát được mà không cảm thấy bị hỏi để "báo cáo" về học sinh.

Một lưu ý: thầy cô phụ trách bốn mươi học sinh, nên điều họ thấy cũng chỉ là lát cắt. Đừng dựa vào một câu nhận xét kiểu "con dạo này lười" để kết luận, mà dùng nó làm điểm bắt đầu cho một cuộc nói chuyện nhẹ nhàng với con ở nhà. Nếu cả nhà và trường cùng thấy con thu mình, buồn bã kéo dài, đó là lúc nên trao đổi với phòng tư vấn tâm lý của trường hoặc một chuyên gia bên ngoài.

Con đang thay đổi, cha mẹ có cần thay đổi theo không

Một sự thật khó nghe: phần lớn cha mẹ phải điều chỉnh cách nói chuyện khi con vào tuổi dậy thì. Những cách đã hiệu quả khi con lên tám, như ra lệnh ngắn, khen chê trực tiếp, quyết định thay con, bắt đầu gây phản ứng ngược. Con cần được hỏi ý kiến nhiều hơn, được giải thích lý do nhiều hơn, được tự chọn trong một khuôn khổ rõ ràng.

Nếu cha mẹ vốn hướng ngoại, thích hỏi han, thích không khí rộn ràng, việc con muốn yên tĩnh có thể bị hiểu nhầm là con xa cách. Nếu cha mẹ vốn ít nói, việc con bỗng đòi được nghe, được tranh luận có thể bị hiểu nhầm là con hỗn. Trong cả hai trường hợp, câu tự hỏi có ích là: mình đang phản ứng với hành vi của con, hay với sự khác biệt giữa con và mình?

Không cần đọc nhiều sách hay làm trắc nghiệm cho con để đồng hành. Điều quan trọng là thái độ: tò mò về con người mới đang hình thành, thay vì tiếc con người cũ đã qua. Một em lớp 9 hôm nay trầm lặng, có khi lên đại học lại là người tổ chức chương trình cho cả khoa, và ngược lại. Không ai biết trước được, và cũng không cần biết trước.

Câu hỏi thường gặp

Tuổi dậy thì có làm con từ hướng ngoại thành hướng nội không?

Có thể con trông trầm hơn trong một giai đoạn vì mệt, vì áp lực học hoặc vì đang tự ý thức về bản thân nhiều hơn. Xu hướng hướng nội hay hướng ngoại sâu bên dưới thường ổn định hơn vẻ bên ngoài, nên cần quan sát qua thời gian dài, không kết luận sau vài tháng.

Con không muốn nói chuyện với bố mẹ nữa thì làm gì?

Đừng ép con nói ngay. Tạo những khoảng thời gian bên nhau ít áp lực như đi bộ, nấu ăn, chở con đi học, hỏi về những điều cụ thể và lắng nghe mà không phán xét. Nếu con vẫn trò chuyện bình thường với bạn bè và đi học đều, thường đây là giai đoạn tách dần bình thường.

Khi nào thay đổi tính cách của con cần đưa đi gặp chuyên gia?

Khi con buồn bã hoặc cáu giận gần như mỗi ngày kéo dài hơn hai tuần, bỏ hết sở thích, cắt đứt bạn bè, sợ tới trường, ăn ngủ thay đổi rõ rệt, hoặc nói tới chuyện làm hại bản thân. Lúc đó nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, không nên chờ con tự qua.

Con đổi nhóm bạn liên tục có phải tính cách không ổn định?

Ở tuổi này việc đổi nhóm bạn khá phổ biến vì con đang thử xem mình hợp với ai. Điều cần để ý là con có bị cô lập, bị bắt nạt hoặc bị lôi kéo vào việc nguy hiểm không, chứ bản thân việc đổi bạn chưa phải vấn đề.

Có nên cho con làm trắc nghiệm tính cách để hiểu con hơn không?

Có thể làm cùng con cho vui rồi nói chuyện về kết quả, nhưng không nên dùng kết quả để giải thích mọi thay đổi của con. Tính cách tuổi này còn biến động, nên quan sát hằng ngày và trò chuyện trực tiếp cho cha mẹ biết nhiều hơn bất kỳ bài trắc nghiệm nào.

Con trai và con gái thay đổi tính cách tuổi dậy thì có khác nhau không?

Mỗi em mỗi khác, nên khó nói chung theo giới. Thời điểm bắt đầu dậy thì và cách thể hiện cảm xúc có thể khác nhau, một phần do cách gia đình và xã hội đối xử với con trai, con gái. Cha mẹ nên nhìn vào chính con mình thay vì so với khuôn mẫu chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138