Không thích đám đông không có nghĩa là thuyết trình kém. Ở công ty, một bài trình bày tốt chủ yếu dựa vào cấu trúc rõ, tập luyện đúng cách và chuẩn bị sẵn cho phần hỏi đáp; đó đều là những thứ người thích làm việc yên tĩnh thường làm rất kỹ. Điều cần quản lý là năng lượng: thuyết trình tốn sức hơn với người nạp lại bằng thời gian một mình, nên phải lên lịch cho cả trước và sau buổi nói.
Bài này dành cho người phải báo cáo trước ban giám đốc, trình bày phương án với khách hàng hay chia sẻ trong buổi đào tạo nội bộ, và thấy mệt hoặc ngại khi đứng trước nhiều người. Nếu nỗi sợ nói trước người khác lớn tới mức bạn né mọi buổi họp, mất ngủ nhiều ngày, hoặc ảnh hưởng rõ tới công việc, đó là lúc nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý, không chỉ tự tập.
Ngại đám đông và thuyết trình kém là hai chuyện khác nhau
Người hướng nội thường được mô tả là nạp năng lượng bằng thời gian yên tĩnh và thấy hao sức khi ở lâu giữa nhiều người. Đó là chuyện năng lượng, không phải năng lực. Nhiều người hướng nội nói trước đám đông rất mạch lạc vì họ quen chuẩn bị kỹ, nghĩ trước câu hỏi và chọn chữ cẩn thận. Cái khác là sau buổi nói họ cần thời gian hồi lại, còn người hướng ngoại có khi thấy hưng phấn hơn.
Nhút nhát lại là chuyện khác: cảm giác lo khi bị người khác đánh giá. Một người có thể hướng ngoại mà vẫn run khi thuyết trình, và một người hướng nội có thể không hề run. Phân biệt được mình đang gặp chuyện gì giúp chọn cách xử lý. Nếu vấn đề là mệt, hãy quản lý lịch. Nếu vấn đề là run, hãy tập nhiều hơn trong điều kiện giống thật. Nếu vấn đề là không biết nói gì, hãy làm lại cấu trúc.
Thuyết trình ở công ty cũng khác thuyết trình trên sân khấu. Người nghe thường là vài người đến vài chục người, họ cần thông tin để quyết định, không cần bạn diễn. Một người nói chậm, rõ, đúng trọng tâm và trả lời được câu hỏi thường được đánh giá cao hơn người nói hay nhưng lan man.
Dựng bài theo cấu trúc trước khi làm trang chiếu
Người ngại nói thường bắt đầu từ trang chiếu và nhồi chữ vào để có chỗ bám. Làm ngược lại sẽ dễ hơn:
- Viết một câu kết luận chính: người nghe cần nhớ hoặc quyết định điều gì sau buổi này. Ví dụ "Đề xuất chuyển đơn vị giao hàng từ quý sau vì chi phí và tỉ lệ giao trễ đều giảm".
- Liệt kê ba lý do hoặc ba phần chứng minh cho câu đó. Hiếm khi cần nhiều hơn ba.
- Với mỗi lý do, chọn một ví dụ hoặc một số liệu có thật mà bạn chắc chắn, ghi rõ nguồn trong ghi chú riêng.
- Viết câu mở đầu và câu kết thúc thật cụ thể, học gần như thuộc lòng. Hai đoạn này là lúc run nhất.
- Chỉ khi đó mới làm trang chiếu: mỗi trang một ý, ít chữ, để phần nói nằm trong lời của bạn chứ không nằm trên màn hình.
- Chuẩn bị một trang dự phòng ở cuối cho các số liệu chi tiết, dùng khi có người hỏi.
Cấu trúc rõ giúp bạn không phải nhớ từng câu. Khi lạc ý, chỉ cần quay về câu kết luận chính và lý do tiếp theo.
Tập luyện theo cách giảm run thật
Tập nói thành tiếng, không chỉ đọc thầm. Đọc thầm cho cảm giác đã thuộc, nhưng khi nói ra thì câu chữ vấp. Nói to ít nhất ba lần, đứng lên như khi trình bày thật.
Ghi âm hoặc quay lại một lần. Nghe lại giúp bạn thấy chỗ nói nhanh, chỗ lặp từ đệm như "thì là", "kiểu như". Không cần xem đi xem lại nhiều lần, một lần là đủ để sửa.
Tập trước một hoặc hai người. Nhờ một đồng nghiệp tin cậy nghe thử và hỏi vặn. Nói trước hai người là bước đệm vừa phải trước khi nói trước hai mươi người.
Tập ở đúng căn phòng nếu được. Đến phòng họp sớm, đứng thử chỗ sẽ đứng, kiểm tra máy chiếu. Bớt được một điều lạ là bớt được một nguồn căng thẳng.
Đừng tập quá khuya hôm trước. Ngủ đủ quan trọng hơn lần tập thứ mười. Mệt làm giọng run và đầu óc chậm hơn bất cứ điều gì.
Lên lịch năng lượng cho ngày thuyết trình
Với người thấy hao sức khi ở giữa nhiều người, cách sắp xếp ngày thuyết trình ảnh hưởng không kém nội dung. Một gợi ý:
| Thời điểm | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Tối hôm trước | Xem lại câu mở đầu và kết thúc một lần, chuẩn bị sẵn đồ | Sửa trang chiếu tới khuya, nhắn tin bàn việc |
| Buổi sáng | Có khoảng yên tĩnh mười lăm phút, ăn nhẹ, đi bộ ngắn | Xếp ba cuộc họp liền trước giờ trình bày |
| Ngay trước giờ nói | Hít thở chậm, uống nước, nhìn lại một trang ghi chú | Nói chuyện phiếm liên tục với nhiều người |
| Trong khi nói | Nói chậm hơn bình thường, dừng sau mỗi ý chính | Đọc nguyên văn trang chiếu |
| Sau buổi nói | Dành nửa tiếng làm việc một mình, ghi lại câu hỏi đã nhận | Lao ngay vào buổi gặp khách tiếp theo |
Nếu lịch công ty không cho phép sắp xếp như vậy, ít nhất hãy xin để phần trình bày vào buổi sáng hoặc ngay sau giờ nghỉ, khi bạn còn sức.
Trang chiếu và ghi chú: làm sao để chúng đỡ bạn thay vì trói bạn
Trang chiếu là cho người nghe, ghi chú là cho bạn. Nhiều người ngại nói chép toàn bộ lời định nói lên trang chiếu để yên tâm, rồi quay lưng đọc. Người nghe đọc nhanh hơn bạn nói, nên họ đọc xong và chờ. Hãy giữ trên trang chiếu một tiêu đề nói ra kết luận và một hình hoặc vài con số; phần giải thích để trong ghi chú riêng.
Tiêu đề trang nên là một câu. Thay vì tiêu đề "Doanh thu quý ba", viết "Doanh thu quý ba tăng chủ yếu nhờ kênh trực tuyến". Khi lạc ý, chỉ cần đọc tiêu đề là bạn nhớ mình định nói gì ở trang đó.
Ghi chú dạng từ khoá, cỡ chữ to. Ba đến năm từ khoá cho mỗi trang, in hoặc để ở chế độ xem của người trình bày. Câu văn dài trong ghi chú sẽ kéo bạn vào đọc.
Đánh số trang và chuẩn bị đường tắt. Khi bị hỏi về một số liệu ở trang phụ lục, biết nó ở trang mấy giúp bạn chuyển ngay, đỡ lúng túng tìm kiếm trước cả phòng.
Trả lời câu hỏi khó mà không bị cuốn đi
Phần hỏi đáp thường là phần người ngại đám đông sợ nhất, vì không chuẩn bị được từng chữ. Nhưng có thể chuẩn bị được loại câu hỏi. Trước buổi nói, viết ra năm câu hỏi khó nhất mà người nghe có thể hỏi, nhất là câu từ người có quyền quyết định, và chuẩn bị ý trả lời ngắn cho mỗi câu.
Khi được hỏi, bạn có quyền dừng vài giây để nghĩ. Câu "Đây là câu hỏi hay, cho em vài giây" nghe chuyên nghiệp hơn trả lời vội. Nhắc lại câu hỏi bằng lời của mình giúp vừa có thời gian, vừa chắc mình hiểu đúng. Nếu không biết, nói thẳng "Em chưa có số liệu này, em sẽ gửi lại trước chiều mai" và ghi lại. Hứa gửi rồi gửi đúng hẹn tạo ấn tượng tốt hơn đoán bừa.
Với câu hỏi mang tính phản bác, tách phần thông tin khỏi giọng điệu. Trả lời phần thông tin, không đáp lại giọng điệu. Nếu người hỏi kéo sang chủ đề khác, có thể đề nghị bàn riêng sau buổi họp để giữ thời gian cho mọi người.
Một tình huống: báo cáo quý trước ban giám đốc
Giả định Thảo là chuyên viên phân tích ở một công ty bán lẻ tại Đà Nẵng, lần đầu được giao trình bày báo cáo doanh thu quý trước ban giám đốc. Thảo làm báo cáo rất chắc, nhưng nghĩ tới cảnh đứng trước mười người là đã mệt. Lần trước họp nội bộ, Thảo nói nhanh, đọc theo trang chiếu, và bị hỏi một câu không trả lời được.
Lần này Thảo bắt đầu bằng một câu kết luận: doanh thu tăng nhờ kênh bán trực tuyến, nhưng hai cửa hàng cần xem lại giờ mở cửa. Thảo giảm báo cáo xuống tám trang chiếu, chuyển bảng số chi tiết sang phần phụ lục, viết sẵn năm câu hỏi khó và nhờ trưởng phòng hỏi vặn thử vào chiều hôm trước. Sáng hôm trình bày, Thảo xin không xếp lịch họp nào trước mười giờ, đến phòng sớm mười phút để đứng thử.
Buổi trình bày vẫn có lúc Thảo hồi hộp, nhưng phần hỏi đáp có ba trên năm câu nằm trong danh sách đã chuẩn bị. Sau buổi, Thảo dành nửa tiếng ngồi một mình ghi lại những gì cần gửi bổ sung. Điều thay đổi không phải tính cách của Thảo mà là cách chuẩn bị phù hợp với nó.
Những điều không cần làm
Có vài lời khuyên phổ biến nhưng thường không giúp ích, thậm chí làm người ngại đám đông mệt thêm:
- Không cần cố tỏ ra sôi nổi, pha trò như người dẫn chương trình. Giọng bình tĩnh, rõ ràng là đủ và hợp với phần lớn buổi trình bày ở công ty.
- Không cần nhìn thẳng vào mắt từng người liên tục. Nhìn lần lượt theo từng khu vực trong phòng là đủ tự nhiên.
- Không cần thuộc lòng toàn bài. Thuộc câu mở, câu kết và cấu trúc là đủ; thuộc từng chữ dễ bị khựng khi quên một câu.
- Không cần nhận mọi buổi thuyết trình để "rèn luyện". Chọn những buổi có ý nghĩa với công việc và có thời gian chuẩn bị.
- Không cần giấu việc mình hồi hộp. Nói "em hơi hồi hộp một chút" ở câu đầu đôi khi làm cả phòng dễ chịu hơn.
Mục tiêu không phải biến thành một người khác, mà là trình bày được ý của mình một cách rõ ràng theo cách hợp với mình.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội có thuyết trình giỏi được không?
Được. Hướng nội nói về cách nạp năng lượng, không nói về khả năng trình bày. Nhiều người hướng nội thuyết trình tốt nhờ chuẩn bị kỹ và nói chắc chắn. Điều họ cần thêm thường là thời gian hồi sức sau buổi nói.
Làm sao bớt run trong hai phút đầu thuyết trình?
Học gần thuộc câu mở đầu, hít thở chậm trước khi bước lên, nói chậm hơn mức bình thường và dừng lại sau câu đầu tiên. Phần lớn người nói thấy đỡ run sau khi qua được đoạn mở đầu đã tập kỹ.
Có nên đọc theo giấy khi thuyết trình ở công ty?
Có thể cầm một trang ghi chú các ý chính, nhưng không nên đọc nguyên văn. Đọc làm giọng đều, mất kết nối với người nghe. Ghi chú nên là vài từ khoá theo thứ tự, đủ để nhắc mình khi lạc ý.
Nếu sếp bắt thuyết trình gấp, không kịp chuẩn bị thì sao?
Xin vài phút để viết ra một câu kết luận và ba ý chính lên giấy. Nói ngắn theo ba ý đó, thừa nhận phần nào chưa có đủ số liệu và hẹn gửi bổ sung. Ngắn và đúng tốt hơn dài mà lan man.
Khi nào nỗi sợ thuyết trình cần gặp chuyên gia tâm lý?
Khi nỗi sợ khiến bạn né tránh công việc quan trọng, mất ngủ nhiều ngày trước buổi nói, có cơn hoảng hốt rõ rệt, hoặc kéo dài dù đã tập luyện nhiều. Chuyên gia tâm lý có thể giúp tìm cách xử lý phù hợp, việc này không phải dấu hiệu yếu kém.
Thuyết trình trực tuyến có dễ hơn với người ngại đám đông không?
Với nhiều người là có, vì không phải đứng trước cả phòng. Nhưng thiếu phản hồi từ người nghe cũng làm khó đoán họ có hiểu không. Nên dừng sau mỗi phần để hỏi, và nhờ một người theo dõi khung chat giúp.