Học sinh hướng ngoại hay bị nhắc nói chuyện trong lớp thường không phải vì vô kỷ luật, mà vì các em có xu hướng suy nghĩ bằng cách nói ra và nạp năng lượng từ tương tác với người khác. Cách giúp hiệu quả là dạy con khi nào được nói, cho con chỗ dùng năng lượng đó một cách có ích, chứ không phải bắt con im lặng bằng mọi giá.
Cũng cần tách bạch: tính hướng ngoại khác với khó tập trung kéo dài hay hiếu động quá mức ảnh hưởng tới học tập ở mọi nơi, những trường hợp nên được chuyên gia đánh giá. Bài này giúp phụ huynh hiểu con, nói chuyện với giáo viên, và cùng con lập vài thói quen nhỏ để ít bị nhắc mà vẫn giữ được sự sôi nổi của mình.
Vì sao con cứ phải nói
Bin, học sinh lớp 6 ở Hải Phòng, tuần nào cũng bị ghi tên vì nói chuyện riêng. Khi mẹ hỏi, Bin bảo: "Con chỉ hỏi bạn bài đó làm thế nào, nói ra con mới hiểu." Câu trả lời đó không phải lý do để biện minh, nhưng nó chỉ ra một điều thật: với nhiều em hướng ngoại, nói là cách để xử lý thông tin. Ngồi im nghe giảng bốn lăm phút liền, các em thấy đầu óc như bị nén lại.
Theo cách hiểu phổ biến từ Jung và Eysenck, người hướng ngoại thường tìm tới kích thích bên ngoài và thấy tỉnh táo hơn khi có người xung quanh. Ở lớp học truyền thống, nơi phần lớn thời gian là nghe và ghi chép, xu hướng đó dễ biến thành nói chuyện riêng, quay ngang quay ngửa, đùa với bạn.
Hiểu như vậy không có nghĩa là con được nói lúc nào cũng được. Lớp học có quy tắc, và tôn trọng người khác đang nghe giảng là kỹ năng con cần học. Hiểu giúp cha mẹ chọn cách dạy hợp hơn: thay vì cấm đoán chung chung, giúp con biết lúc nào là giờ nói, lúc nào là giờ nghe, và có kênh khác để giải toả nhu cầu tương tác.
Hướng ngoại hay cần được chuyên gia đánh giá
Phụ huynh thường lo con "tăng động". Bảng dưới không dùng để chẩn đoán, chỉ giúp nhận ra khi nào nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
| Thường là xu hướng hướng ngoại | Nên hỏi ý kiến chuyên gia |
|---|---|
| Nói nhiều khi có bạn, ngồi yên được khi làm việc mình thích như chơi xếp hình, đọc truyện tranh | Khó ngồi yên ở hầu hết mọi hoàn cảnh, kể cả việc mình thích |
| Nói chuyện riêng trong lớp nhưng vẫn hoàn thành bài khi được nhắc | Thường xuyên không hoàn thành bài dù đã cố, hay quên đồ dùng, quên việc |
| Chủ yếu ở trường hoặc chỗ đông bạn | Biểu hiện rõ ở cả nhà, trường và các nơi khác, kéo dài nhiều tháng |
| Biết chờ lượt khi được nhắc và có quy tắc rõ | Rất khó chờ lượt, hay làm việc bốc đồng gây nguy hiểm cho bản thân |
| Học lực ổn định | Học lực, quan hệ bạn bè bị ảnh hưởng rõ rệt |
Nếu con có nhiều biểu hiện ở cột phải, việc đưa con đi khám ở bệnh viện có khoa tâm lý hoặc nhi khoa phát triển là cách hiểu con tốt hơn, không phải là dán nhãn. Ngược lại, đừng tự kết luận con có bệnh chỉ vì giáo viên nhắc con nói nhiều.
Trước khi đi khám, cha mẹ nên ghi lại trong hai ba tuần những lúc con khó ngồi yên: ở đâu, làm việc gì, kéo dài bao lâu, có ai khác thấy giống vậy không. Nhờ thêm giáo viên ghi nhận xét ở trường. Những ghi chép cụ thể này giúp bác sĩ hoặc chuyên gia đánh giá nhanh và chính xác hơn nhiều so với một câu mô tả chung chung như "cháu hiếu động lắm".
Cùng con lập quy tắc "giờ nói, giờ nghe"
Dạy con quy tắc lớp học hiệu quả nhất khi con được tham gia lập ra cách làm. Một gia đình có thể thử các bước sau trong hai tuần.
- Ngồi với con, hỏi con lúc nào trong ngày ở trường con hay muốn nói chuyện nhất, và vì sao.
- Cùng chia một tiết học thành "giờ nghe" (cô giảng, bạn trả lời) và "giờ nói" (thảo luận nhóm, giơ tay phát biểu, ra chơi).
- Khi có điều muốn nói trong giờ nghe, con ghi một từ khoá ra góc vở, để giờ ra chơi hoặc lúc thảo luận mới nói. Ghi ra giúp con không sợ quên ý.
- Mỗi ngày con tự đánh dấu một ô nếu không bị nhắc lần nào. Không phạt khi chưa được, chỉ đếm những ngày được.
- Cuối tuần cùng con xem lại: hôm nào dễ, hôm nào khó, môn nào khó nhất, để điều chỉnh.
Chỗ hay sai là biến bảng theo dõi thành bảng phạt, mỗi lần bị nhắc là bị cắt điện thoại, cắt đi chơi. Con sẽ giấu chuyện bị nhắc thay vì cố gắng. Khen những ngày làm được hiệu quả hơn phạt những ngày chưa được. Sau hai tuần, nếu con đã quen, giảm dần việc đánh dấu và chỉ hỏi con cuối tuần.
Cho năng lượng của con một chỗ có ích
Vai trò trong lớp. Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để con nhận việc như lớp phó văn nghệ, phụ trách phát tài liệu, dẫn trò chơi giờ sinh hoạt. Có việc chính đáng để nói và đi lại, con bớt tìm cách nói chuyện riêng.
Học nhóm có tổ chức. Con hướng ngoại thường hiểu bài nhanh khi được giải thích cho bạn. Một nhóm học hai ba bạn sau giờ học, có giờ giấc rõ, giúp con vừa học vừa thoả nhu cầu trò chuyện.
Hoạt động vận động sau giờ học. Bóng đá, bơi, nhảy, võ thuật, những hoạt động có đội nhóm giúp con xả bớt năng lượng trước khi ngồi vào bàn học buổi tối.
Giảng lại bài cho cha mẹ. Mỗi tối dành mười phút để con giảng lại một bài vừa học. Con được nói, cha mẹ biết con hiểu tới đâu, và việc học vào sâu hơn.
Giờ trò chuyện có định trước. Một khung giờ cố định mỗi ngày để con kể chuyện trường lớp, ví dụ trong bữa tối. Con biết chắc sẽ có người nghe, nên bớt bức bối cả ngày.
Nói chuyện với giáo viên khi con bị nhắc nhiều
Khi nhận tin nhắn của cô chủ nhiệm "cháu nói chuyện nhiều quá, gia đình nhắc cháu", nhiều phụ huynh hoặc phản ứng bằng cách mắng con thật nặng, hoặc phòng thủ và cho rằng cô khắt khe. Cả hai cách đều không giúp được con. Cách hiệu quả hơn là hỏi thêm thông tin: con hay nói vào lúc nào, môn nào, với ai, nói về chuyện bài hay chuyện ngoài lề.
Thông tin cụ thể giúp tìm cách xử lý cụ thể. Nếu con chỉ nói nhiều khi ngồi cạnh một bạn thân, đổi chỗ có thể đủ. Nếu con nói nhiều ở tiết cuối buổi chiều, có thể con mệt và đói. Nếu con nói để hỏi bài, có thể con chưa theo kịp phần giảng và cần hỗ trợ thêm.
Phụ huynh có thể đề xuất nhẹ nhàng với giáo viên những cách đã nêu ở trên: giao cho con một vai có ích, cho con ngồi gần bàn giáo viên, có một dấu hiệu riêng (cô gõ nhẹ lên bàn) thay vì gọi tên trước lớp. Phần lớn giáo viên sẵn lòng hợp tác khi thấy gia đình cũng đang cố gắng, không đổ lỗi.
Khi con lớn hơn: tự điều chỉnh thay vì chờ người nhắc
Ở tiểu học, việc nhắc con chủ yếu do cô giáo và cha mẹ làm. Lên cấp hai, cấp ba, mục tiêu nên chuyển dần sang việc con tự nhận ra mình đang nói quá nhiều và tự điều chỉnh. Đây là kỹ năng tự quản, sẽ theo con vào đại học và nơi làm việc, nơi không còn ai ghi sổ đầu bài.
Một cách tập đơn giản là giúp con đặt cho mình vài câu tự hỏi trước khi mở lời trong giờ học: điều mình định nói có liên quan tới bài không; có cần nói ngay bây giờ không hay để giờ ra chơi; bạn bên cạnh có đang muốn nghe giảng không. Ban đầu con sẽ quên, nhưng sau vài tuần, những câu hỏi này thành phản xạ, giống như nhìn trước nhìn sau khi sang đường.
Cha mẹ cũng nên dạy con đọc tín hiệu của người khác: bạn trả lời ngắn, quay lại nhìn bảng, cô nhìn về phía mình. Nhiều em hướng ngoại không cố ý làm phiền ai, chỉ là chưa để ý tới những tín hiệu đó. Khi con biết đọc tín hiệu, con giữ được bạn bè lâu hơn và ít va chạm với thầy cô hơn. Đến tuổi cấp ba, cha mẹ nên nói chuyện thẳng với con như với một người lớn: con mạnh ở giao tiếp, và người giao tiếp giỏi là người biết lúc nào nên nói, lúc nào nên nghe.
Điểm mạnh của con hướng ngoại cần được giữ lại
Trong quá trình dạy con kiềm chế, đừng vô tình dập tắt những thế mạnh mà con sẽ cần khi lớn. Những điều thường gặp ở nhiều em hướng ngoại:
- Dễ làm quen, dễ kết nối các bạn với nhau, hay là người khiến nhóm bạn gắn kết.
- Mạnh dạn hỏi khi chưa hiểu, nhờ vậy không để lỗ hổng kiến thức kéo dài.
- Thoải mái khi thuyết trình, phát biểu, đại diện nhóm.
- Có năng lượng để khởi xướng hoạt động, rủ mọi người cùng làm.
- Thường phục hồi nhanh sau những lần bị phê bình nếu được góp ý đúng cách.
Mỗi em là một người riêng, không phải em hướng ngoại nào cũng có tất cả những điểm trên. Khi khen con, hãy khen điều cụ thể con đã làm ("con giúp bạn mới làm quen với cả lớp, mẹ thấy rất tốt"), để con hiểu sự sôi nổi của mình có thể là điều có ích chứ không chỉ là thứ bị nhắc nhở. Điều cha mẹ muốn là con biết điều chỉnh âm lượng theo hoàn cảnh, không phải con tắt hẳn tiếng nói của mình.
Câu hỏi thường gặp
Con hướng ngoại hay nói chuyện riêng có phải là hư không?
Không nhất thiết. Nhiều em hướng ngoại xử lý suy nghĩ bằng cách nói ra và thấy khó ngồi im lâu. Tuy vậy con vẫn cần học quy tắc lớp học. Cách tốt là dạy con phân biệt giờ nói và giờ nghe, đồng thời tạo chỗ có ích cho con dùng năng lượng đó.
Làm sao phân biệt con hướng ngoại với con có vấn đề về tập trung?
Con hướng ngoại thường vẫn ngồi yên được khi làm việc mình thích và hoàn thành bài khi được nhắc. Nếu con khó tập trung ở hầu hết mọi hoàn cảnh, kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng rõ tới học tập và quan hệ, nên đưa con đi khám chuyên khoa để được đánh giá.
Có nên phạt con mỗi lần bị cô nhắc nói chuyện?
Phạt nặng thường khiến con giấu chuyện thay vì thay đổi. Hiệu quả hơn là cùng con tìm hiểu vì sao bị nhắc, lập quy tắc cụ thể và khen những ngày con làm được. Nếu cần hậu quả, nên nhẹ, rõ ràng và được thống nhất trước với con.
Xin cô cho con ngồi bàn đầu có giúp con bớt nói chuyện không?
Thường có giúp, vì ngồi gần giáo viên con ít bị phân tâm và dễ được nhắc nhẹ. Nhưng nên kết hợp với việc giao cho con vai trò có ích và quy tắc giờ nói, giờ nghe; chỉ đổi chỗ mà không làm gì khác thì hiệu quả thường chỉ kéo dài ít ngày.
Con hướng ngoại có nên học thêm nhóm đông không?
Học nhóm có thể hợp với con nếu nhóm có tổ chức, có giờ giấc và có người hướng dẫn. Nhóm quá đông và lỏng lẻo dễ biến thành giờ nói chuyện. Nên thử một thời gian rồi xem kết quả học tập để quyết định.
Con lớn lên có bớt nói nhiều không?
Nhiều em học được cách điều chỉnh khi lớn hơn và hiểu quy tắc xã hội rõ hơn, dù xu hướng thích giao tiếp có thể vẫn còn. Mục tiêu không phải làm con bớt hướng ngoại, mà là giúp con biết dùng sự sôi nổi đúng lúc, đúng chỗ.