HuongNgoai.comHướng Ngoại
Tính cách ở tuổi học trò

Giáo viên với lớp có nhiều kiểu tính cách: tổ chức tiết học để em nào cũng có chỗ

Lớp có em nói liên tục, em im cả tiết. Cách giáo viên đặt câu hỏi, chia nhóm, xếp chỗ và đánh giá để cả học sinh hướng nội lẫn hướng ngoại đều tham gia được.

Young Vietnamese teacher crouching beside two students working quietly at their desks while others discuss in a circle behind, wide classroom view, soft morning light, blue walls

Giáo viên không cần làm trắc nghiệm tính cách cho cả lớp để dạy tốt cho nhiều kiểu học sinh. Điều cần là thiết kế tiết học có nhiều cách tham gia: thời gian nghĩ trước khi trả lời, lúc làm cá nhân xen lúc làm nhóm, cả kênh nói lẫn kênh viết, và cách đánh giá không chỉ dựa vào việc ai giơ tay nhiều.

Một lớp bốn mươi em ở Việt Nam luôn có em sôi nổi, em trầm lặng và phần đông ở khoảng giữa. Bài này dành cho giáo viên phổ thông và giáo viên chủ nhiệm: những điều quan sát được mà không cần gán nhãn, các kỹ thuật đặt câu hỏi, cách chia nhóm và xếp chỗ, cách nói chuyện với phụ huynh, và những điều không nên làm.

Quan sát thay vì gán nhãn

Cô Trang, giáo viên chủ nhiệm lớp 7 ở Khánh Hoà, từng cho cả lớp làm một bài trắc nghiệm tính cách trên mạng trong giờ sinh hoạt rồi ghi nhóm của từng em vào sổ. Học kỳ sau cô nhận ra mình bắt đầu nhìn các em qua mấy chữ cái: em này "hướng nội nên đừng gọi", em kia "hướng ngoại nên cho làm lớp phó văn nghệ". Một số em bị bỏ qua cơ hội chỉ vì một kết quả làm vội một buổi chiều.

Với học sinh, tính cách còn đang hình thành và thay đổi, và kết quả trắc nghiệm trên mạng thường không ổn định. Thay vì ghi nhóm tính cách vào sổ, giáo viên nên ghi những điều quan sát được trong tình huống cụ thể: em nào hay xung phong trong năm phút đầu tiết, em nào chỉ nói khi được hỏi riêng, em nào làm bài viết rất sâu nhưng ít phát biểu, em nào thường dẫn dắt nhóm, em nào hay bị bạn lấn át.

Ghi chép kiểu này có hai cái lợi. Một là nó mô tả hành vi trong bối cảnh, nên khi bối cảnh đổi, như đổi chỗ ngồi hay đổi nhóm, giáo viên thấy ngay em đó có thay đổi không. Hai là nó tránh được việc dán nhãn cố định lên trẻ, điều mà ngành giáo dục luôn khuyến cáo. Không có em nào là "loại học sinh không phát biểu"; chỉ có em chưa phát biểu trong những điều kiện hiện tại.

Đặt câu hỏi sao cho không chỉ vài em trả lời

Chờ năm đến mười giây trước khi gọi. Nhiều giáo viên quen gọi ngay em giơ tay đầu tiên, vô tình biến giờ học thành cuộc đua phản xạ. Chỉ cần chờ thêm vài giây, số cánh tay giơ lên thường tăng rõ, nhất là các em cần thời gian sắp xếp ý.

Nghĩ, bắt cặp, chia sẻ. Kỹ thuật quen thuộc trong nhiều tài liệu sư phạm: mỗi em nghĩ một mình một phút, trao đổi với bạn cùng bàn hai phút, rồi mới chia sẻ trước lớp. Học sinh ít nói được "tập dượt" với một người trước khi nói với bốn mươi người.

Cho viết trước khi nói. Yêu cầu cả lớp viết câu trả lời ra nháp trong một phút. Khi gọi, giáo viên chỉ cần nói "em đọc câu em vừa viết", giảm áp lực phải nghĩ ngay trên lớp.

Báo trước cho em ít nói. Đi qua bàn và nói nhỏ: "Lát nữa cô hỏi em câu số 3 nhé." Em có thời gian chuẩn bị, và lần phát biểu đó có khả năng thành công cao, tạo đà cho lần sau.

Giới hạn lượt cho em nói nhiều. Một quy tắc nhẹ nhàng như "mỗi bạn một lượt cho tới khi nửa lớp đã nói" giúp em hướng ngoại học cách nhường, mà không bị chê là "nói nhiều".

Chia nhóm và xếp chỗ

Chia nhóm theo tính cách một cách cứng nhắc dễ biến thành dán nhãn. Cách an toàn hơn là thay đổi hình thức nhóm theo mục đích bài học.

Mục đích hoạt độngHình thức gợi ýLưu ý cho lớp nhiều kiểu tính cách
Ôn kiến thức, luyện bài tậpCặp đôi cố định theo bànEm ít nói thoải mái hơn khi chỉ làm việc với một người quen
Thảo luận mở, tranh luậnNhóm bốn có vai luân phiên: người hỏi, người ghi, người tổng hợp, người trình bàyĐổi vai mỗi tuần để em nào cũng thử phần nói và phần ghi
Dự án dài vài tuầnNhóm năm sáu em, giáo viên phân nhómTránh để các em tự chọn hoàn toàn, dễ có em bị lẻ
Làm bài cá nhân cần tập trungChỗ ngồi yên, hạn chế đi lạiEm dễ phân tâm ngồi gần bảng, xa cửa sổ
Hoạt động vận động, trò chơiCả lớp hoặc đội lớnCho phép một số em nhận vai trọng tài, ghi điểm nếu không muốn tham gia trực tiếp

Đổi chỗ ngồi định kỳ cũng giúp những em ít nói có cơ hội ngồi cạnh người mới và mở rộng nhóm bạn, nhưng nên báo trước và giải thích lý do để tránh cảm giác bị phạt.

Một chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua: trong nhóm bốn có vai luân phiên, hãy công bố vai từ đầu tiết chứ đừng để các em tự giành. Khi vai đã được phân, em ít nói biết chắc mình có phần, còn em nói nhiều biết rằng tuần này mình là người ghi chép, không phải người trình bày.

Đánh giá không chỉ dựa vào việc giơ tay

Nếu điểm thường xuyên hay điểm tham gia chủ yếu tính bằng số lần phát biểu, những em nghĩ sâu nhưng ít nói sẽ luôn thiệt. Một vài cách đa dạng hóa bằng chứng tham gia:

  • Phiếu "câu hỏi cuối giờ": mỗi em viết một điều đã hiểu và một điều còn thắc mắc, nộp khi ra về.
  • Nhật ký học tập ngắn mỗi tuần, chấm theo mức độ suy nghĩ chứ không theo độ dài.
  • Ghi nhận đóng góp trong nhóm qua phiếu tự đánh giá và đánh giá chéo, không chỉ qua phần trình bày cuối.
  • Cho phép trả lời bằng bảng con hoặc giơ thẻ chọn đáp án, để cả lớp cùng trả lời một lúc.
  • Với thuyết trình, chấm riêng phần nội dung và phần trình bày, để em làm nội dung tốt không bị kéo điểm hoàn toàn vì run.

Mục tiêu không phải là miễn cho học sinh hướng nội việc nói, mà là để kỹ năng nói được đánh giá đúng chỗ của nó và không lấn át những năng lực khác.

Giáo viên cũng nên nói rõ với cả lớp cách tính điểm tham gia ngay từ đầu năm. Khi học sinh biết phiếu cuối giờ hay nhật ký học tập cũng được ghi nhận, những em ít nói thôi lo rằng sự im lặng của mình đồng nghĩa với điểm thấp.

Học sinh hướng ngoại cũng cần được hiểu

Trong nhiều lớp, em hướng ngoại hay bị nhắc tên nhiều nhất: nói chuyện riêng, đứng lên ngồi xuống, chen lời bạn. Nếu chỉ nhìn qua nội quy, các em dễ bị xếp vào nhóm "khó bảo". Thật ra nhiều em đang dùng việc nói để suy nghĩ, và một tiết học toàn nghe giảng là thử thách thật sự với các em.

Giáo viên có thể giao cho các em những việc vừa dùng năng lượng vừa có ích: phát tài liệu, ghi bảng ý kiến của nhóm, dẫn dắt trò chơi khởi động, làm người tổng hợp ý kiến cuối buổi thảo luận. Đồng thời dạy rõ ràng kỹ năng chờ lượt và lắng nghe, ví dụ yêu cầu nhắc lại ý bạn trước khi nói ý mình.

Khi nhắc nhở, nên nhắc về hành vi cụ thể ("em chờ bạn nói xong nhé") thay vì về con người ("em lúc nào cũng nói nhiều"). Câu thứ hai nếu lặp đi lặp lại sẽ thành nhãn mà cả lớp dùng theo, và em đó bắt đầu tin mình là học sinh cá biệt.

Trao đổi với phụ huynh về tính cách của học sinh

Buổi họp phụ huynh hay tin nhắn riêng là lúc nhận xét về tính cách dễ bị hiểu sai nhất. Một trình tự nói chuyện gợi ý:

  1. Bắt đầu bằng một điểm mạnh cụ thể đã quan sát được ("em làm bài viết rất kỹ, có ý riêng").
  2. Mô tả hành vi cần hỗ trợ bằng tình huống cụ thể, không dùng nhãn ("em ít khi xung phong, kể cả câu em biết").
  3. Hỏi phụ huynh xem ở nhà em có giống vậy không, để có thêm góc nhìn.
  4. Đề xuất một việc nhỏ hai bên cùng làm, ví dụ ở nhà cho con giảng lại bài, ở lớp cô báo trước câu hỏi.
  5. Hẹn thời điểm trao đổi lại, sau vài tuần.

Tránh những câu như "cháu bị tự kỷ à", "cháu có vấn đề tâm lý". Giáo viên không làm chẩn đoán. Nếu quan sát thấy dấu hiệu đáng lo như em thu mình kéo dài, buồn bã, bị bắt nạt, hãy đề nghị gia đình gặp phòng tư vấn tâm lý của trường hoặc chuyên gia.

Những điều không nên làm

Không xếp hạng học sinh theo mức độ "hoạt bát" hay khen thưởng công khai em phát biểu nhiều nhất tháng, vì như vậy vô tình nói với cả lớp rằng kiểu tính cách đó tốt hơn. Không gọi tên một em ít nói lên bảng trước lớp như một cách "chữa nhát", vì một lần thất bại trước đông người có thể khiến em tránh nói lâu dài.

Không dùng nhóm tính cách để phân vai vĩnh viễn, kiểu em hướng nội luôn làm thư ký, em hướng ngoại luôn thuyết trình. Mỗi em cần được thử nhiều vai trong suốt năm học. Cũng không đem kết quả trắc nghiệm tính cách của học sinh ra thảo luận trước lớp hay ghi vào hồ sơ đánh giá.

Và đừng tự trách khi chưa làm được hết những điều trên. Một lớp đông, chương trình dày, việc chỉ cần thêm vài giây chờ trước khi gọi và một hoạt động nghĩ, bắt cặp, chia sẻ mỗi tiết đã đủ thay đổi đáng kể bầu không khí cho những em lâu nay im lặng. Bắt đầu từ một lớp, một môn, rồi nhìn lại sau một tháng xem những em nào đã lên tiếng nhiều hơn.

Câu hỏi thường gặp

Giáo viên có nên cho học sinh làm trắc nghiệm tính cách không?

Có thể dùng trong giờ sinh hoạt hoặc hướng nghiệp như một hoạt động tự khám phá, nhưng nên giải thích rõ giới hạn của trắc nghiệm, không ghi kết quả vào hồ sơ và không dùng để phân loại học sinh. Quan sát hằng ngày cho giáo viên nhiều thông tin đáng tin hơn.

Học sinh hướng nội không bao giờ phát biểu thì chấm điểm thế nào?

Mở rộng cách ghi nhận tham gia: phiếu cuối giờ, bài viết ngắn, đóng góp trong nhóm, trả lời bằng bảng con. Đồng thời tạo cơ hội phát biểu an toàn như báo trước câu hỏi, cho nghĩ và bắt cặp trước khi nói, để em tập dần.

Làm sao quản lý học sinh nói nhiều mà không làm em tự ái?

Giao cho em những vai dùng năng lượng có ích, đặt quy tắc chờ lượt áp dụng cho cả lớp, và nhắc nhở về hành vi cụ thể chứ không chê tính cách. Khen khi em biết nhường lời hoặc lắng nghe bạn, để em thấy hành vi đó được ghi nhận.

Có nên chia nhóm toàn học sinh hướng nội với nhau không?

Đôi khi nhóm toàn em ít nói lại giúp các em mạnh dạn hơn vì không bị lấn át, nhưng không nên làm thường xuyên vì dễ thành dán nhãn. Tốt hơn là thay đổi cách chia nhóm theo mục đích bài học và luân phiên vai trò trong nhóm.

Khi nào giáo viên nên báo phụ huynh về sự thu mình của học sinh?

Khi thấy em thu mình kéo dài nhiều tuần, buồn bã rõ, ngồi một mình mọi giờ ra chơi, có dấu hiệu bị bắt nạt hoặc kết quả học tập giảm đột ngột. Nên báo bằng mô tả hành vi cụ thể và đề nghị gia đình cùng gặp bộ phận tư vấn tâm lý.

Giáo viên hướng nội có gặp khó khi đứng lớp không?

Nhiều giáo viên hướng nội đứng lớp rất tốt vì chuẩn bị kỹ và lắng nghe học sinh. Cái khó thường là mệt sau nhiều tiết liên tục. Sắp xếp khoảng nghỉ yên tĩnh giữa các tiết, giảm họp không cần thiết và giữ thời gian riêng sau giờ dạy giúp giữ sức lâu dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138