T (Thinking, lý trí) và F (Feeling, cảm xúc) trong MBTI không nói ai có cảm xúc hay ai biết suy nghĩ; cặp này nói về thứ bạn hay cân trước khi ra quyết định. Người thiên T thường xét logic, nguyên tắc, hệ quả khách quan trước; người thiên F thường xét giá trị cá nhân, sự hài hoà và tác động tới con người trước.
Vì tên gọi dễ gây hiểu lầm, cặp T/F hay bị biến thành "lạnh lùng" và "mau nước mắt", thậm chí bị gắn với giới tính. Cả ba cách hiểu đó đều sai. Bài này giải thích nghĩa gốc, đưa một tình huống gia đình để thấy hai cách cân, chỉ ra chỗ hai bên hay hiểu nhầm nhau và cách tự quan sát xem mình nghiêng phía nào.
Nghĩa gốc: hai cách phán đoán, cả hai đều hợp lý
Jung xếp tư duy và cảm xúc vào nhóm "chức năng phán đoán", nghĩa là chức năng dùng để sắp xếp, đánh giá và đi tới kết luận. Ông gọi cả hai là chức năng hợp lý, vì cả hai đều tuân theo một trật tự. Tư duy xếp sự việc theo quan hệ đúng sai, nguyên nhân hệ quả; cảm xúc xếp sự việc theo mức quan trọng, nên hay không nên, đáng giữ hay không đáng giữ.
Vì thế, chữ "cảm xúc" ở đây gần với "đánh giá theo giá trị" hơn là "xúc động". Một người thiên F có thể rất bình tĩnh, ít biểu lộ, nhưng khi quyết định thì cái la bàn bên trong của họ là "điều này có đúng với điều mình coi trọng không, có làm ai tổn thương không". Một người thiên T có thể rất dễ xúc động khi xem phim, nhưng khi quyết định thì họ muốn tách cảm xúc ra để xét lý lẽ.
Hiểu như vậy, cặp T/F không chia người thành "có trái tim" và "có cái đầu". Nó chỉ cho biết khi hai tiêu chí xung đột, chẳng hạn công bằng theo quy định và thông cảm cho hoàn cảnh riêng, bạn thường để tiêu chí nào lên trước.
Một quyết định trong gia đình, hai cách cân
Gia đình anh Tâm ở Cần Thơ bàn chuyện có nên cho con trai mười sáu tuổi đi học thêm tiếng Anh ở trung tâm xa nhà, mỗi tuần ba buổi tối. Anh Tâm, thiên T, liệt kê: học phí bao nhiêu so với thu nhập, đường đi bao lâu, con có cần chứng chỉ để xét tuyển không, có cách nào học trực tuyến rẻ hơn mà hiệu quả tương đương. Vợ anh, chị Nga, thiên F, hỏi: con có muốn đi không, bạn thân của con học ở đâu, đi tối về muộn con có mệt, có ảnh hưởng tới bữa cơm chung của cả nhà không.
Nếu không hiểu nhau, anh Tâm sẽ thấy vợ "toàn nói cảm tính", chị Nga sẽ thấy chồng "tính toán như kế toán". Thực ra cả hai đang đưa vào bàn những dữ kiện mà người kia bỏ sót. Một quyết định chỉ dựa vào tiền và chứng chỉ có thể làm con chán học; một quyết định chỉ dựa vào mong muốn của con có thể làm gia đình kẹt tài chính.
Cuối cùng, cách giải quyết tốt nhất là hỏi chính cậu con trai, kèm cả hai nhóm câu hỏi. Đó cũng là điểm mấu chốt của cặp T/F: hai cách cân không loại trừ nhau, chúng bổ sung cho nhau, và gia đình hay nhóm làm việc nào có cả hai thì quyết định thường đầy đủ hơn.
Những câu người thiên T và F hay nói, và điều họ thật sự muốn
Nhiều xung đột giữa hai bên đến từ việc nghe câu nói theo nghĩa của mình. Bảng dưới "dịch" vài câu quen thuộc.
| Câu nghe được | Người nói (thiên) | Điều họ thật sự muốn | Người kia hay hiểu nhầm thành |
|---|---|---|---|
| "Nói thẳng nhé, cái này sai ở ba chỗ." | T | Giúp việc tốt hơn, coi thẳng thắn là tôn trọng | Chê bai, không quan tâm cảm giác người nghe |
| "Bạn có ổn không, nghe giọng hơi mệt." | F | Chắc người kia ổn rồi mới bàn việc | Lạc đề, làm chậm công việc |
| "Quy định là vậy, không ngoại lệ được." | T | Công bằng cho mọi người | Cứng nhắc, vô tâm |
| "Trường hợp này đặc biệt, mình thông cảm đi." | F | Giữ con người và quan hệ | Thiên vị, phá nguyên tắc |
| "Mình chỉ hỏi để hiểu thôi, đừng nghĩ nhiều." | T | Tách câu hỏi khỏi phán xét | Đang chất vấn, nghi ngờ |
Khi thấy mình bực vì một câu nói, thử tự hỏi: nếu người kia thiên về phía khác mình, họ đang cố đạt điều gì? Câu hỏi này không biến bất đồng thành đồng ý, nhưng thường làm câu chuyện bớt nóng.
Ba hiểu lầm phổ biến nhất về cặp T và F
Hiểu lầm thứ nhất: T là thông minh, F là cảm tính. Người thiên F vẫn lập luận chặt chẽ, chỉ là tiền đề của họ thường bao gồm cả giá trị và con người. Người thiên T cũng có thể quyết định sai vì quá tin vào một mô hình logic thiếu dữ kiện về con người.
Hiểu lầm thứ hai: nữ giới thường là F, nam giới thường là T. Đây là định kiến xã hội gắn vào MBTI, không phải bản chất của cặp chữ. Ngoài ra, ở nhiều gia đình Việt, con gái được dạy phải nhường nhịn, con trai được khen vì cứng rắn, nên cách trả lời trắc nghiệm có thể phản ánh kỳ vọng xã hội nhiều hơn sở thích thật.
Hiểu lầm thứ ba: người thiên T không biết an ủi. Họ an ủi theo kiểu khác: giúp giải quyết vấn đề, làm một việc cụ thể, ở bên cạnh mà không nói nhiều. Người thiên F hay an ủi bằng lời và sự đồng cảm. Biết điều này, bạn sẽ bớt trách người thân "không quan tâm" chỉ vì họ không nói những câu bạn muốn nghe.
Hiểu lầm thứ tư: người thiên F luôn né xung đột. Người thiên F coi trọng hài hoà, nên thường tìm cách nói mềm và chọn thời điểm. Nhưng khi một giá trị họ coi trọng bị xâm phạm, chẳng hạn một đồng nghiệp bị đối xử bất công, họ có thể là người lên tiếng đầu tiên và kiên quyết nhất phòng. Cái họ né là va chạm không cần thiết, không phải mọi va chạm. Ngược lại, người thiên T đôi khi im lặng trước chuyện liên quan tới cảm xúc vì không chắc nói gì cho đúng, chứ không phải vì thờ ơ.
Những dấu hiệu giúp bạn tự quan sát
Thay vì tin ngay một mã, quan sát lại vài quyết định gần đây của mình, nhất là những quyết định khó. Các dấu hiệu dưới đây hữu ích hơn câu hỏi trắc nghiệm vì dựa trên việc bạn đã làm thật:
- Khi chọn giữa hai lời mời làm việc, bạn lập bảng so sánh lương, đường đi, cơ hội trước, hay hỏi mình "ở đâu mình thấy được là chính mình" trước?
- Khi bạn bè nhờ góp ý bài thuyết trình, bạn chỉ ngay lỗi lớn nhất hay khen trước rồi mới góp ý?
- Khi bị phê bình không công bằng, điều làm bạn khó chịu nhất là lập luận sai hay thái độ của người nói?
- Trong một cuộc cãi nhau, bạn muốn tìm ra ai đúng, hay muốn hai người làm lành trước rồi tính?
- Bạn thấy áy náy hơn khi làm sai quy trình, hay khi làm ai đó buồn?
- Người quen hay nhờ bạn phân tích vấn đề, hay hay tìm bạn để tâm sự?
Nếu câu trả lời của bạn thay đổi tuỳ theo người trong cuộc là đồng nghiệp hay người nhà, đó là dấu hiệu tốt: bạn đang dùng cả hai cách cân theo hoàn cảnh. MBTI chỉ hỏi về sở thích nền, còn người trưởng thành thường học được cách chuyển qua lại.
Khi bạn là người thiên T phải góp ý cho người thiên F, và ngược lại
Góp ý là chỗ khác biệt T/F gây tổn thương nhiều nhất. Vài bước dưới giúp lời góp ý đến được đích mà không làm hỏng quan hệ:
- Nếu bạn thiên T: mở đầu bằng điều người kia làm được và nói rõ mục đích góp ý là để việc tốt lên, không phải để chấm điểm.
- Tách hành vi khỏi con người: "bản báo cáo thiếu phần số liệu" chứ không "bạn làm ẩu".
- Chọn chỗ riêng, đừng góp ý trước đông người, nhất là với người nhạy cảm với không khí tập thể.
- Nếu bạn thiên F: đừng vòng vo đến mức người nghe không biết điểm cần sửa. Nói rõ một hai điểm cụ thể sau lời ghi nhận.
- Đừng xin lỗi quá nhiều khi góp ý. Người thiên T có thể hiểu nhầm là bạn không chắc chắn về điều mình nói.
- Kết thúc bằng một câu hỏi mở: "Bạn thấy sao, có chỗ nào mình hiểu chưa đúng không?" để người kia có cơ hội giải thích.
Các bước này không phải công thức riêng cho từng mã. Chúng là kỹ năng góp ý cơ bản, chỉ là người thiên T thường cần nhắc mình các bước đầu, người thiên F thường cần nhắc mình các bước giữa.
Khi nào T và F giống nhau hơn bạn nghĩ
Trong tình huống áp lực cao, người thiên T và người thiên F đều có thể hành động trái với xu hướng thường ngày. Một người thiên F đang phụ trách cấp cứu sẽ quyết định nhanh theo quy trình; một người thiên T khi chăm cha mẹ ốm có thể quyết định gần như hoàn toàn theo tình cảm. Bối cảnh và vai trò ảnh hưởng tới cách quyết định nhiều không kém tính cách.
Ngoài ra, kinh nghiệm nghề nghiệp làm hai bên xích lại gần nhau. Một kỹ sư thiên T làm quản lý nhiều năm sẽ học được cách nghĩ tới cảm xúc của nhóm; một giáo viên thiên F làm việc lâu năm sẽ quen với việc chấm điểm công bằng theo thang dù thương học trò. Đó là lý do người lớn tuổi thường thấy mình ở gần giữa cặp T/F hơn khi còn trẻ.
Vì vậy, khi đọc một mô tả "người T thì thế này, người F thì thế kia", hãy coi đó là mô tả xu hướng ở mức chung. Con người thật bạn gặp ngoài đời luôn phức tạp hơn một chữ cái, và chính họ mới là nguồn thông tin đáng tin nhất về họ.
Câu hỏi thường gặp
Người thiên F có phải là người yếu đuối không?
Không. F trong MBTI chỉ có nghĩa là khi quyết định, bạn hay xét giá trị và tác động tới con người trước. Nhiều người thiên F rất kiên định, dám bảo vệ điều mình tin là đúng, kể cả khi phải đi ngược số đông.
Người thiên T có phải là người vô cảm không?
Không. Người thiên T có cảm xúc như mọi người, chỉ là khi ra quyết định họ thích tách cảm xúc ra để xét lý lẽ và hệ quả. Họ thường thể hiện sự quan tâm bằng hành động cụ thể hơn là bằng lời.
Nam giới có phải thường là T còn nữ giới là F không?
Đây là định kiến hay gặp, không nên dùng để đoán ai. Trong mỗi giới đều có người thiên T và người thiên F, và câu trả lời trắc nghiệm có thể bị ảnh hưởng bởi kỳ vọng xã hội về giới, nên càng cần đọc kết quả thận trọng.
Có nên chọn nghề theo chữ T hay F trong mã không?
Không nên chọn nghề chỉ dựa vào một chữ cái. Chữ T hay F gợi ý bạn thấy dễ chịu với kiểu quyết định nào, nhưng nghề phù hợp còn phụ thuộc sở thích, năng lực, giá trị và điều kiện thực tế. Mỗi nghề đều có người làm tốt thuộc cả hai phía.
Làm sao biết mình là T hay F khi kết quả sát nhau?
Hãy nhìn lại vài quyết định khó gần đây và hỏi người thân hiểu bạn. Nếu bạn thật sự dùng cả hai cách cân tuỳ hoàn cảnh, cứ chấp nhận mình ở gần giữa. Kết quả sát ranh giới là chuyện bình thường, không cần ép mình chọn một phía.
Hai vợ chồng một người T một người F có hay cãi nhau không?
Khác biệt T và F có thể gây hiểu lầm khi góp ý hay bàn chuyện lớn, nhưng không quyết định hai người hợp hay không. Nhiều cặp thấy khác biệt này giúp quyết định trong nhà đầy đủ hơn, miễn là mỗi người hiểu cách nói của người kia.