Người hướng nội làm được nghề phải giao tiếp nhiều, và nhiều người làm rất giỏi; điều cần là sắp xếp ngày làm việc sao cho có quãng hồi sức, dùng kịch bản để bớt tốn sức cho những đoạn lặp lại, và biết đâu là giới hạn của mình trước khi chạm tới nó. Mệt sau khi gặp nhiều người không phải dấu hiệu bạn chọn sai nghề; nó là chi phí, và chi phí thì quản lý được.
Phần dưới dành cho những người đã ở trong nghề: lễ tân khách sạn, nhân viên chăm sóc khách hàng, bán hàng tại cửa hàng, giáo viên đứng lớp, điều dưỡng, hướng dẫn viên. Bạn sẽ thấy vì sao giao tiếp trong công việc tốn sức khác xã giao, một ngày làm việc mẫu, cách viết kịch bản, cách đo sức, và khi nào cần nói chuyện với quản lý.
Vì sao giao tiếp trong nghề tốn sức khác giao tiếp đời thường
Ngoài đời, bạn chọn gặp ai, nói bao lâu, rút lui lúc nào. Trong nghề, khách tới thì bạn phải tiếp, chuông reo thì bạn phải nghe, học sinh hỏi thì bạn phải đáp. Chính việc không được chọn làm giao tiếp nghề nghiệp tốn sức hơn, với cả người hướng ngoại lẫn hướng nội. Người hướng nội thường cảm thấy chi phí này rõ hơn, vì họ vốn cần nhiều quãng yên để cân bằng lại.
Thêm vào đó là phần "lao động cảm xúc": giữ nụ cười khi khách gắt, giữ giọng bình tĩnh khi phụ huynh trách, tỏ ra nhiệt tình khi trong người đã mệt. Phần này tốn sức với mọi người, và nó không liên quan nhiều tới hướng nội hay hướng ngoại. Nhiều người nhầm sự mệt vì lao động cảm xúc thành "mình hướng nội nên không hợp nghề".
Hiểu được hai nguồn mệt này giúp bạn xử lý đúng. Mệt vì thiếu quãng yên thì cần sắp lịch. Mệt vì phải nén cảm xúc thì cần ranh giới rõ, quy trình xử lý khiếu nại, và chỗ để xả ra sau giờ làm như kể với đồng nghiệp tin cậy, đi bộ, viết nhật ký.
Cũng nên nhớ rằng cùng một nghề nhưng mỗi chỗ làm một khác. Quầy lễ tân khách sạn nghỉ dưỡng vắng khách mùa mưa khác hẳn quầy ở khách sạn trung tâm thành phố; tổng đài bảo hành khác tổng đài bán hàng. Đổi chỗ làm đôi khi giải quyết được điều mà đổi nghề không cần tới.
Một ngày làm việc mẫu của nhân viên chăm sóc khách hàng hướng nội
Ví dụ dưới là cách chị Hạnh, nhân viên chăm sóc khách hàng của một chuỗi cửa hàng điện máy ở Cần Thơ, tự sắp ngày làm việc sau một năm thấy kiệt sức. Giờ giấc là của riêng chị, bạn điều chỉnh theo chỗ làm của mình.
| Khung giờ | Việc | Mục đích |
|---|---|---|
| 7 giờ 45 – 8 giờ | Đến sớm, đọc ghi chú ca trước trong yên lặng | Vào ngày làm việc từ từ, không bị cuốn ngay |
| 8 giờ – 10 giờ | Nhận cuộc gọi, ưu tiên ca khó lúc còn sức | Dùng giờ sung sức nhất cho việc cần kiên nhẫn |
| 10 giờ – 10 giờ 15 | Nghỉ ngắn, đi ra chỗ vắng, không nhìn điện thoại | Hồi sức thật, không nạp thêm thông tin |
| 10 giờ 15 – 12 giờ | Nhận cuộc gọi, xen việc cập nhật hồ sơ | Có việc tĩnh xen giữa việc động |
| 12 giờ – 13 giờ | Ăn trưa, hai ngày ăn cùng nhóm, ba ngày ăn một mình | Giữ quan hệ với đồng nghiệp mà không cạn sức |
| 13 giờ – 16 giờ 30 | Gọi lại khách, xử lý khiếu nại theo quy trình | Dùng kịch bản cho phần lặp lại |
| 16 giờ 30 – 17 giờ | Ghi chú bàn giao, dọn bàn | Khép ngày, không mang việc về đầu |
Chị Hạnh không làm ít việc hơn đồng nghiệp. Chị chỉ đổi thứ tự và thêm hai quãng nghỉ ngắn có chủ đích. Sau ba tháng, chị thấy buổi tối còn sức để học thêm, điều chị không làm được suốt năm đầu.
Viết kịch bản cho những đoạn lặp lại
Kịch bản không làm bạn thành cái máy. Nó giúp bạn khỏi phải nghĩ lại từ đầu những câu đã nói trăm lần, để dành sức cho những tình huống thật sự cần suy nghĩ.
- Ghi lại trong một tuần những câu hỏi, tình huống lặp đi lặp lại: chào khách, hỏi nhu cầu, giải thích chính sách đổi trả, trả lời phụ huynh về điểm số.
- Với mỗi tình huống, viết hai ba câu mở đầu bạn thấy tự nhiên, bằng giọng của chính bạn chứ không chép mẫu công ty.
- Viết sẵn câu xin thêm thời gian: "Để em kiểm tra lại cho chắc rồi gọi lại anh trong mười lăm phút." Người hướng nội thường cần một nhịp nghĩ, câu này cho bạn nhịp đó một cách lịch sự.
- Viết sẵn câu kết thúc cuộc trò chuyện, vì nhiều người hướng nội mệt nhất ở chỗ không biết dừng thế nào.
- Đọc to vài lần ở nhà cho quen miệng, rồi dùng thử trong một tuần. Câu nào gượng thì sửa.
Sau vài tháng, kịch bản sẽ tự thành phản xạ, bạn không cần nhìn nữa. Lúc đó bạn sẽ thấy mình có thêm sức để để ý đến khách, điều làm nên chất lượng phục vụ thật.
Đo sức thật thay vì đoán
Chấm điểm sức cuối ngày. Mỗi tối tự cho mình một con số từ một đến năm, kèm một dòng ghi chú về ngày hôm đó. Sau một tháng, bạn sẽ thấy ngày nào thường tụt, ví dụ ngày có họp toàn công ty hay ngày đông khách nhất tuần.
Để ý dấu hiệu sớm. Nhiều người hướng nội kể rằng trước khi cạn sức họ hay cáu với tiếng ồn nhỏ, đọc một câu ba lần không hiểu, hoặc chỉ muốn trả lời cụt. Nhận ra sớm thì nghỉ ngắn sớm.
Tách mệt vì người và mệt vì việc. Một ngày ít khách mà nhiều việc khó cũng mệt. Ghi chú giúp bạn biết cần đổi gì: lịch gặp người hay khối lượng việc.
Xem cuối tuần có đủ không. Nếu nghỉ hai ngày mà sáng thứ hai vẫn thấy nặng nề, đó là tín hiệu cần nói chuyện với quản lý về lịch làm hoặc tìm thêm cách hồi sức trong tuần.
Không so với đồng nghiệp. Đồng nghiệp hướng ngoại có thể đi chơi sau ca, bạn thì cần về nhà ngồi yên. Đó là khác biệt cách hồi sức, không phải chênh lệch về sức bền hay tinh thần làm việc.
Nói chuyện với quản lý thế nào để được sắp lịch hợp lý
Nhiều người hướng nội ngại xin điều chỉnh vì sợ bị coi là kén việc. Cách nói giúp bạn được lắng nghe là gắn đề xuất với kết quả công việc, không gắn với nhãn tính cách. Thay vì "em hướng nội nên không đứng quầy cả ngày được", hãy nói "em thấy buổi chiều em xử lý khiếu nại chậm hơn hẳn sau bốn tiếng đứng quầy liên tục; nếu em được xen một tiếng làm hồ sơ vào giữa, em nghĩ tỉ lệ giải quyết sẽ tốt hơn".
Mang theo số liệu nhỏ từ ghi chép của bạn: số khiếu nại xử lý mỗi buổi, thời gian trung bình mỗi cuộc gọi. Đề xuất thử trong hai tuần rồi cùng xem lại. Quản lý dễ đồng ý một thử nghiệm ngắn hơn một thay đổi lâu dài.
Nếu chỗ làm hoàn toàn không cho điều chỉnh, và sau nhiều tháng bạn vẫn kiệt sức dù đã thử mọi cách trong tầm tay, lúc đó mới đáng cân nhắc chuyển sang vị trí khác trong cùng nghề, như từ đứng quầy sang hỗ trợ qua thư, từ dạy lớp đông sang dạy nhóm nhỏ, từ bán lẻ sang chăm sóc khách hàng doanh nghiệp.
Giáo viên hướng nội: ba điều chỉnh nhỏ trong tuần
Cô Lan dạy ngữ văn ở một trường trung học tại Khánh Hoà, mỗi tuần gần hai mươi tiết, thêm họp tổ, họp phụ huynh và sinh hoạt lớp chủ nhiệm. Năm thứ ba đi dạy, cô thấy chiều thứ năm nào cũng muốn nghỉ việc. Cô không ghét dạy học; cô ghét cảm giác không còn chút sức nào cho chính mình.
Điều chỉnh thứ nhất là giờ trống. Trước đây cô ngồi phòng giáo viên, nghe chuyện, góp chuyện. Giờ cô mang bài lên thư viện chấm, hai tiết trống mỗi ngày thành hai quãng yên. Điều chỉnh thứ hai là cách gặp phụ huynh: thay vì để phụ huynh gọi bất chợt, cô báo trước khung giờ nhận cuộc gọi trong tuần và trả lời tin nhắn vào một giờ cố định. Phần lớn phụ huynh vui vẻ làm theo vì biết chắc sẽ được trả lời.
Điều chỉnh thứ ba là tiết dạy. Cô đưa thêm hoạt động học sinh làm việc theo nhóm, cô đi quanh lớp hỏi từng nhóm. Học sinh nói nhiều hơn, cô nói ít hơn mà bài học không nhạt đi. Sau một học kỳ, cô Lan vẫn mệt vào cuối tuần, nhưng là cái mệt hồi lại được sau một giấc ngủ dài, không phải cái mệt muốn bỏ nghề.
Những thứ không cần làm
Có vài lời khuyên hay được truyền tai cho người hướng nội trong nghề giao tiếp, nhưng thực ra không cần thiết hoặc còn phản tác dụng.
- Giả vờ hướng ngoại cả ngày. Bạn có thể tỏ ra niềm nở trong giờ làm, nhưng không cần đóng vai người sôi nổi trong mọi cuộc tán gẫu, tiệc công ty, nhóm chat.
- Đi mọi buổi liên hoan để "hoà nhập". Chọn vài buổi quan trọng, đến sớm và về sớm, thường giữ quan hệ tốt hơn là đi hết rồi mệt và gắt.
- Nghe nhạc ồn hay lướt mạng xã hội lúc nghỉ. Với nhiều người hướng nội, đó lại là thêm kích thích. Ngồi yên, nhìn ra xa, đi bộ vài phút thường hồi sức hơn.
- Xin lỗi vì mình cần yên tĩnh. Một câu ngắn, lịch sự như "em xin ra ngoài một chút" là đủ, không cần giải thích về tính cách.
- Tự ép phải hết mệt. Mệt sau ngày gặp nhiều người là bình thường. Mục tiêu là hồi sức được, không phải không bao giờ mệt.
Nếu mệt mỏi đi kèm tim đập nhanh, khó thở hay sợ hãi rõ rệt mỗi khi phải tiếp khách, đó có thể không còn là chuyện tính cách, và nên được một chuyên gia tâm lý đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội làm giáo viên có bị kiệt sức không?
Có thể mệt hơn đồng nghiệp hướng ngoại sau những ngày dạy kín tiết, nhưng nhiều giáo viên hướng nội dạy lâu năm và được học sinh quý. Họ thường giữ quãng yên trong giờ trống, soạn bài kỹ để đứng lớp nhẹ hơn, và không ép mình tham gia mọi hoạt động ngoài giờ.
Làm lễ tân khi hướng nội có nên không?
Nếu bạn thích không khí phục vụ và có thể sắp được quãng nghỉ, lễ tân vẫn là lựa chọn được. Ca làm ở khách sạn nhỏ, phòng khám hay toà nhà văn phòng thường nhịp khác hẳn khách sạn lớn đông khách. Hỏi kỹ về ca và số khách trung bình trước khi nhận việc.
Có nên nói với đồng nghiệp là mình hướng nội không?
Không bắt buộc. Nói ra đôi khi giúp đồng nghiệp hiểu vì sao bạn ăn trưa một mình, nhưng cũng có thể khiến họ dán nhãn bạn. Thường thì nói về nhu cầu cụ thể như "mình cần mười phút yên tĩnh sau ca sáng" dễ được tôn trọng hơn nói về nhãn.
Làm chăm sóc khách hàng qua điện thoại hay trực tiếp thì dễ hơn với người hướng nội?
Tuỳ người. Có người thấy điện thoại nhẹ hơn vì không phải giữ nét mặt, có người thấy điện thoại căng hơn vì cuộc gọi tới liên tục không có quãng nghỉ. Hỗ trợ qua thư hoặc tin nhắn thường được nhiều người hướng nội ưa vì có thời gian suy nghĩ.
Kịch bản có làm khách thấy mình máy móc không?
Chỉ khi bạn đọc nguyên văn bằng giọng đều đều. Kịch bản tốt là vài câu khung bạn đã tập quen tới mức nói tự nhiên, phần còn lại vẫn là trò chuyện thật. Nó giúp bạn có sức để lắng nghe khách, chính điều làm khách thấy được quan tâm.
Khi nào nên đổi vị trí thay vì tiếp tục cố?
Khi bạn đã thử sắp lại lịch, viết kịch bản, nói chuyện với quản lý mà sau nhiều tháng vẫn kiệt sức, cuối tuần không hồi lại được, và sức khoẻ bắt đầu bị ảnh hưởng. Lúc đó đổi sang vị trí khác trong cùng nghề thường là bước hợp lý đầu tiên.