HuongNgoai.comHướng Ngoại
Tính cách và lựa chọn nghề

Chọn ngành đại học theo tính cách: nên xem tới đâu và đừng dựa vào đâu

Tính cách chỉ là một mảnh khi chọn ngành đại học. Thứ tự cân nhắc hợp lý, bảng đối chiếu ngành với nhịp học, và những lỗi học sinh lớp 12 hay mắc.

Vietnamese high school student sitting on a bench under a tree in a schoolyard, thinking with a notebook closed on lap, side view, dappled midday light

Tính cách nên được xem khi chọn ngành đại học, nhưng chỉ ở vị trí thứ tư, sau sở thích với nội dung ngành, năng lực ở các môn nền tảng và điều bạn coi trọng trong công việc sau này. Tính cách giúp bạn đoán nhịp học và nhịp làm việc sẽ dễ chịu hay vất vả, chứ không cho bạn biết mình nên học kinh tế hay kỹ thuật.

Một học sinh lớp 12 ra kết quả trắc nghiệm "hướng nội, thiên về cảm xúc" không vì thế mà phải học tâm lý học hay thiết kế. Ngược lại, một bạn hướng ngoại vẫn có thể học toán ứng dụng nếu bạn thích toán. Phần dưới đưa ra thứ tự cân nhắc, một bảng đối chiếu nhịp học của vài nhóm ngành, những lỗi hay gặp và cách tự kiểm trước khi nộp nguyện vọng.

Thứ tự cân nhắc: tính cách đứng ở đâu

Hầu hết chuyên gia hướng nghiệp đều đề nghị nhìn nhiều mặt cùng lúc. Bảng dưới đề xuất một thứ tự cho học sinh đang phân vân, kèm câu tự hỏi cho từng mặt.

Thứ tựMặt cần xemCâu tự hỏi
1Sở thích với nội dungMình có tò mò về những gì ngành này dạy không, có đọc thêm khi không ai bắt không?
2Năng lực nềnCác môn nền của ngành mình học ở mức nào, có theo được không?
3Giá trị và điều kiện sốngMình muốn công việc sau này cho mình điều gì: ổn định, thu nhập, được giúp người, được sáng tạo, được đi xa?
4Tính cáchNhịp học, nhịp làm việc phổ biến của ngành có làm mình cạn sức không, và nếu có thì có vị trí nào trong ngành dễ chịu hơn?
5Hoàn cảnhHọc phí, khoảng cách tới trường, kỳ vọng gia đình, cơ hội việc làm ở nơi mình muốn sống

Thứ tự này không cứng. Với một số bạn, hoàn cảnh gia đình là ràng buộc đầu tiên. Điều quan trọng là đừng để tính cách, mặt dễ đo nhất bằng một bài test trên mạng, lấn át những mặt khó đo hơn nhưng nặng ký hơn.

Vì sao tính cách không nên đứng đầu

Lý do thứ nhất là độ ổn định. Tính cách ở tuổi 17, 18 vẫn đang định hình. Nhiều nghiên cứu theo dõi lâu dài cho thấy các nét tính cách thay đổi rõ nhất từ cuối tuổi thiếu niên tới khoảng ba mươi tuổi, thường theo hướng tận tâm hơn, điềm tĩnh hơn. Một bạn học sinh thấy mình "lười, bốc đồng" hôm nay có thể là một người làm việc rất kỷ luật vài năm sau.

Lý do thứ hai là độ tin cậy của công cụ. Các bài trắc nghiệm kiểu MBTI chia người thành hai cực ở mỗi cặp, trong khi phần đông nằm gần giữa. Làm lại sau vài tuần, khá nhiều người ra nhóm khác. Mô hình Năm yếu tố lớn (Big Five) có nhiều bằng chứng hơn, nhưng bản thân nó cũng chỉ mô tả xu hướng, không chỉ ra ngành.

Lý do thứ ba là mỗi ngành rộng hơn ta tưởng. Học công nghệ thông tin có thể ra làm lập trình, kiểm thử, phân tích nghiệp vụ, đào tạo, bán giải pháp; mỗi vị trí có nhịp tiếp xúc khác nhau. Một bạn hướng nội không cần tránh ngành marketing, vì trong marketing có phân tích dữ liệu, viết nội dung, nghiên cứu người dùng. Tính cách hữu ích hơn khi chọn vị trí sau khi ra trường, ít hữu ích hơn khi chọn ngành.

Nhịp học của vài nhóm ngành: tham khảo để chuẩn bị, không để loại trừ

Mỗi nhóm ngành có những đặc điểm học tập có thể dễ hoặc khó với từng kiểu người. Bảng mô tả nhịp phổ biến, còn thực tế khác nhau tuỳ trường và tuỳ cách bạn học.

Nhóm ngànhNhịp học phổ biếnChuẩn bị gì nếu nhịp đó ngược tính bạn
Kỹ thuật, khoa học tự nhiênNhiều giờ tự giải bài, làm đồ án nhóm, thí nghiệmNgười thích đông vui: lập nhóm học cố định. Người thích yên: nhận phần việc độc lập trong đồ án
Kinh tế, quản trịThuyết trình nhóm dày, bài tập tình huống, thực tập doanh nghiệpNgười hướng nội: chuẩn bị kỹ, nhận phần phân tích và trình bày phần mình rành
Sư phạmThực tập đứng lớp từ năm hai, năm baTập dạy nhóm nhỏ trước, dạy kèm để quen
Y, dược, điều dưỡngKhối lượng học thuộc lớn, đi lâm sàng sớmLập lịch ôn đều; lâm sàng có quy trình rõ giúp bớt ngại tiếp xúc
Báo chí, truyền thôngTác nghiệp thực tế, phỏng vấn người lạThử viết chuyên đề, biên tập trước khi chạy tin nhanh
Nghệ thuật, thiết kếLàm việc một mình lâu, bị góp ý công khaiTập nhận góp ý tách khỏi bản thân, tìm nhóm cùng làm

Đọc bảng để biết trước mình sẽ gặp gì và chuẩn bị, chứ đừng gạch ngành nào chỉ vì một cột có vẻ ngược tính.

Tình huống: Bảo An ở Hải Phòng giữa công nghệ thông tin và sư phạm

Bảo An học lớp 12 ở Hải Phòng, học tốt toán và tin, thích giảng lại bài cho bạn cùng bàn. Làm một bài trắc nghiệm trên mạng, An ra kết quả nghiêng về hướng nội, kèm gợi ý "hợp với lập trình, phân tích dữ liệu". Mẹ An lại mong con học sư phạm toán cho gần nhà. An rối vì nghĩ hướng nội thì không đứng lớp được.

Thay vì cãi nhau theo nhãn, hai mẹ con làm theo bảng thứ tự. Về sở thích, An thích cả lập trình lẫn việc giảng bài. Về năng lực, cả hai ngành đều cần toán, An đều theo được. Về giá trị, An muốn công việc có ích cho người khác và có thời gian riêng buổi tối. Tới tính cách, An nhận ra mình không ngại nói trước nhóm nhỏ mình quen, chỉ ngại chỗ đông người lạ.

An xin đi dự giờ một buổi dạy kèm của cô giáo cũ và ngồi xem một anh họ làm lập trình một buổi chiều. Kết quả: An thích cả hai, nhưng hào hứng hơn khi thấy học sinh hiểu bài. An chọn sư phạm tin học làm nguyện vọng một, công nghệ thông tin làm nguyện vọng hai. Quyết định này không đến từ nhãn hướng nội, mà từ ba buổi trải nghiệm thật và một cuộc nói chuyện bình tĩnh với mẹ.

Năm lỗi học sinh hay mắc khi chọn ngành theo tính cách

Tin kết quả của một lần làm bài. Một bài trắc nghiệm làm lúc mệt sau buổi thi thử có thể cho kết quả khác hẳn bài làm vào sáng chủ nhật thảnh thơi.

Đọc danh sách "ngành hợp với nhóm X" như lời khuyên. Các danh sách này phần lớn do người viết tự suy ra từ mô tả nhóm, không dựa trên số liệu về người thật đang làm nghề và có hài lòng không.

Chọn ngành để "sửa" tính cách. Có bạn hướng nội chọn ngành quan hệ công chúng để ép mình hoạt bát hơn. Rèn kỹ năng thì tốt, nhưng chọn cả bốn năm học chỉ để chống lại bản thân là cái giá lớn.

Né ngành mình thích vì "không hợp tính". Đây là lỗi ngược lại và phổ biến hơn. Nếu bạn thích một ngành, hãy tìm hiểu những vị trí khác nhau trong ngành đó trước khi bỏ.

Dùng tính cách để thắng tranh luận với bố mẹ. Câu "con là INFP nên không học kế toán được" thường làm cuộc nói chuyện tệ đi. Hãy nói bằng dữ kiện: môn nào con học tốt, con đã thử gì, con thấy gì.

Tự kiểm trước khi nộp nguyện vọng

Còn vài tuần trước hạn đăng ký, bạn có thể làm những việc sau để chắc rằng tính cách được xem đúng chỗ.

  1. Viết ra ba ngành đang cân nhắc và với mỗi ngành, một câu trả lời cho từng hàng trong bảng thứ tự ở trên.
  2. Tìm ít nhất một sinh viên năm ba hoặc năm tư của mỗi ngành, hỏi một tuần học điển hình của họ, phần nào dễ, phần nào cực.
  3. Tìm một người đã ra trường của ngành đó, hỏi họ đang làm vị trí gì, và bạn bè cùng lớp họ đang làm những vị trí nào.
  4. Đánh dấu những chỗ trong câu trả lời có vẻ làm bạn cạn sức. Với mỗi chỗ, tự hỏi: có cách học khác, vị trí khác trong ngành giúp nhẹ hơn không?
  5. Nếu sau tất cả các bước, bạn vẫn thấy hai ngành ngang nhau, hãy chọn ngành có nhiều lối ra hơn, vì nó cho bạn chỗ xoay khi tính cách và sở thích thay đổi.

Bố mẹ có thể đồng hành ở bước hai và ba: hỏi giúp người quen, đưa con đi gặp người làm nghề. Đó là sự hỗ trợ có ích hơn nhiều so với tranh luận về nhóm tính cách.

Lỡ chọn rồi mới thấy ngược tính thì sao

Năm nhất đại học là năm ai cũng chới với, nên cảm giác "không hợp" trong học kỳ đầu chưa nói lên nhiều. Hãy đợi ít nhất hết năm nhất, khi đã học vài môn chuyên ngành thật sự chứ không chỉ môn đại cương. Trong lúc đó, ghi lại môn nào bạn thích, môn nào bạn chán, và lý do: vì nội dung, vì giảng viên, hay vì cách học.

Nếu đến năm hai bạn vẫn thấy nặng nề, hãy tách bạch: bạn không thích nội dung ngành, hay chỉ không thích nhịp học như thuyết trình liên tục, làm nhóm dày đặc? Trường hợp sau thường điều chỉnh được bằng cách chọn môn tự chọn, chọn hướng chuyên sâu, chọn nơi thực tập. Trường hợp đầu mới là lý do đáng cân nhắc chuyển ngành, học văn bằng hai hoặc học thêm.

Phòng tư vấn sinh viên hoặc phòng công tác sinh viên của nhiều trường có người tư vấn học tập và tâm lý. Nếu cảm giác chán học đi kèm mất ngủ, buồn bã kéo dài, hãy tìm tới họ hoặc một chuyên gia tâm lý thay vì tự kết luận rằng mình chọn sai ngành vì tính cách.

Một câu tự hỏi hữu ích lúc này: nếu bỏ hết chuyện bạn bè, giảng viên và áp lực điểm số, mình có còn muốn biết thêm về những gì ngành này dạy không? Nếu câu trả lời là có, bạn đang gặp chuyện về cách học, thứ có thể đổi được.

Câu hỏi thường gặp

Có nên làm trắc nghiệm MBTI trước khi chọn ngành không?

Có thể làm để có thêm một góc nhìn về bản thân, nhưng đừng coi kết quả là chỉ dẫn chọn ngành. MBTI chia người thành nhóm theo kiểu hai cực và làm lại có thể ra nhóm khác. Hãy dùng kết quả như câu hỏi gợi ý, rồi kiểm lại bằng trải nghiệm thật.

Người hướng nội có nên học ngành kinh tế không?

Có, nếu bạn thích nội dung và theo được các môn nền. Ngành kinh tế có nhiều thuyết trình nhóm, nhưng sau khi ra trường có rất nhiều vị trí phân tích, kế hoạch, kiểm soát với nhịp tiếp xúc vừa phải. Hãy chuẩn bị kỹ năng trình bày từ năm nhất để đỡ áp lực.

Tính cách thay đổi thì ngành đã chọn có còn hợp không?

Tính cách thay đổi chậm và thường theo hướng ổn định hơn, nên phần lớn người không gặp chuyện "ngành hết hợp" vì tính cách. Nếu có thay đổi, bạn thường xoay được bằng cách chọn vị trí khác trong cùng ngành, thay vì học lại từ đầu.

Bố mẹ muốn con học ngành ngược tính cách con thì nói thế nào?

Nói bằng dữ kiện thay vì nhãn tính cách: môn nào con học tốt, con đã tìm hiểu ngành đó qua ai, con thấy phần nào khó. Mời bố mẹ cùng đi gặp người làm nghề. Cuộc nói chuyện dựa trên thông tin chung thường đi xa hơn cuộc tranh luận ai hiểu con hơn.

Chọn trường quan trọng hơn hay chọn ngành quan trọng hơn?

Còn tuỳ hoàn cảnh, nhưng xét riêng chuyện tính cách thì môi trường trường học cũng ảnh hưởng nhiều: lớp đông hay ít, học nhiều dự án nhóm hay tự học, có câu lạc bộ hợp mình không. Hai trường cùng ngành có thể cho trải nghiệm rất khác, nên hãy hỏi sinh viên của chính trường đó.

Có ngành nào hợp cho mọi kiểu tính cách không?

Gần như ngành nào cũng có chỗ cho nhiều kiểu tính cách, vì trong một ngành có nhiều vị trí khác nhau. Câu hỏi "ngành hợp mọi người" ít ý nghĩa hơn câu hỏi "trong ngành này, vị trí nào hợp với mình và mình cần chuẩn bị gì".

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138