Muốn hiểu tính cách mình đầy đủ hơn kết quả trắc nghiệm, hãy xin phản hồi từ vài người biết bạn ở những hoàn cảnh khác nhau, hỏi những câu cụ thể về hành vi, nghe mà không phản bác, rồi tìm những ý được nhiều người nhắc lại. Những ý lặp lại đó thường là điều bạn khó tự thấy.
Mọi trắc nghiệm tính cách phổ biến đều dựa vào việc bạn tự trả lời về mình, nên chúng chỉ cho thấy bạn nghĩ mình là ai. Người khác thấy được hành vi của bạn từ bên ngoài, đúng phần mà chính bạn khó thấy. Bài này hướng dẫn cách hỏi sao cho nhận được câu trả lời thật, không chỉ lời khen xã giao.
Vì sao tự đánh giá luôn có điểm mù
Khi tự trả lời một câu như "bạn có hay ngắt lời người khác không", bạn dựa vào những gì mình nhớ và những gì mình muốn tin. Người hay ngắt lời thường ít để ý mình đã ngắt, vì lúc đó họ đang chăm chú vào ý của mình. Người khiêm tốn có thể tự chấm thấp ở những điểm thật ra là thế mạnh. Đó là lý do tự đánh giá và cách người khác nhìn bạn có thể lệch nhau.
Điểm mù cũng đến từ việc bạn chỉ thấy ý định của mình, còn người khác thấy hành vi. Anh Quân, trưởng nhóm ở Hà Nội, nghĩ mình là người dễ gần vì luôn nói "có gì cứ hỏi anh". Nhân viên thì thấy anh hay trả lời tin nhắn rất ngắn và nhíu mày khi bị hỏi giữa giờ, nên ngại hỏi. Ý định tốt không truyền tới người nhận vì hành vi nói điều khác.
Phản hồi không thay thế được tự quan sát, và người khác cũng có định kiến riêng. Nhưng khi đặt cạnh nhau, ba nguồn gồm tự đánh giá, kết quả trắc nghiệm và lời người quen cho một bức tranh đầy đủ hơn bất kỳ nguồn nào đứng riêng.
Nhiều người ngại xin phản hồi vì sợ nghe điều khó chịu. Nhưng điều người khác thấy ở bạn vẫn tồn tại dù bạn có hỏi hay không; hỏi chỉ giúp bạn biết nó để quyết định có muốn thay đổi hay không. Không hỏi thì bạn vẫn sống với hình ảnh đó trong mắt người khác, chỉ là không biết.
Chọn người hỏi: mỗi người thấy một góc
Mỗi người chỉ thấy bạn trong một số hoàn cảnh nhất định. Chọn ba đến năm người từ các nhóm khác nhau để có nhiều góc nhìn.
| Người hỏi | Họ thấy rõ | Hạn chế cần biết |
|---|---|---|
| Bạn thân lâu năm | Bạn thay đổi thế nào qua thời gian, phản ứng khi căng thẳng | Dễ thiên vị, ngại nói điều làm bạn buồn |
| Đồng nghiệp hoặc bạn cùng nhóm học | Cách bạn làm việc, giữ hạn, góp ý, xử lý bất đồng | Chỉ thấy bạn ở nơi làm việc, có thể ngại vì quan hệ công việc |
| Người thân trong gia đình | Thói quen hằng ngày, mặt bạn ít cho người ngoài thấy | Hay so với hình ảnh bạn lúc nhỏ, dễ lẫn kỳ vọng vào nhận xét |
| Người quen chưa lâu | Ấn tượng ban đầu bạn để lại | Ít thông tin, chỉ thấy bề ngoài |
| Cấp trên hoặc thầy cô | Điểm mạnh và điểm cần cải thiện trong công việc, học tập | Có khoảng cách vai trò, thường nói thận trọng |
Tránh chỉ hỏi những người bạn biết chắc sẽ khen. Ít nhất một người trong danh sách nên là người từng bất đồng với bạn mà vẫn tôn trọng nhau; họ thường thấy những điều người thân thiết không nói ra.
Hỏi gì để nhận được câu trả lời dùng được
Câu hỏi chung chung như "bạn thấy mình là người thế nào" thường nhận về lời khen xã giao. Câu hỏi về hành vi cụ thể, trong tình huống cụ thể, dễ trả lời thật hơn.
- "Khi nhóm có việc gấp, bạn thấy mình thường làm gì? Điều đó giúp hay làm khó mọi người?"
- "Có điều gì mình làm khiến bạn ngại nói thẳng với mình không?"
- "Nếu phải chọn một việc nên giao cho mình và một việc không nên giao, bạn chọn gì?"
- "Lần gần nhất bạn thấy mình căng thẳng, mình đã phản ứng thế nào?"
- "Một điều mình nên làm nhiều hơn và một điều nên làm ít đi là gì?"
- "Bạn thấy mình khác thế nào so với khi mới quen?"
Chỉ chọn hai ba câu cho mỗi người, đừng gửi cả danh sách như một bài khảo sát. Nói rõ lý do bạn hỏi, ví dụ đang muốn hiểu mình hơn để chọn hướng học hay cải thiện cách làm việc nhóm. Cho người kia thời gian nghĩ; với người hướng nội, gửi câu hỏi qua tin nhắn và hẹn trả lời sau vài ngày thường được câu trả lời kỹ hơn hỏi ngay tại chỗ.
Cách nghe khi nhận phản hồi
Phần khó nhất không phải hỏi mà là nghe. Phản ứng của bạn trong lần đầu quyết định người kia có nói thật lần sau không.
- Chỉ nói cảm ơn và hỏi thêm, không giải thích hay phản bác trong lúc nghe, kể cả khi bạn thấy họ hiểu sai.
- Hỏi xin một ví dụ cụ thể: "Bạn nhớ lần nào mình như vậy không?" Ví dụ giúp bạn hiểu đúng ý, và phân biệt nhận xét có cơ sở với ấn tượng mơ hồ.
- Ghi lại ngay sau cuộc trò chuyện, đúng lời người kia nói, trước khi trí nhớ tự làm mềm hoặc làm nặng thêm.
- Đợi ít nhất một ngày rồi mới đọc lại và đánh giá. Cảm xúc ngay sau khi nghe góp ý thường không phải lúc suy xét tốt.
- Nếu có thể, quay lại báo cho người đã góp ý bạn đã làm gì với lời họ nói. Việc này giữ cho họ sẵn lòng nói thật lần sau.
Linh, sinh viên năm hai ở Đà Nẵng, hỏi ba người bạn cùng một câu về cách cô làm việc nhóm. Câu trả lời đầu tiên khiến cô muốn giải thích ngay rằng mình bận. Cô nhớ bước một, chỉ hỏi xin ví dụ, và nhận ra ví dụ bạn đưa ra đúng là lúc cô im lặng suốt hai tuần rồi gửi bài vào phút chót.
Đọc các câu trả lời: tìm ý lặp lại, không bám một câu
Sau khi có phản hồi từ ba đến năm người, đặt tất cả cạnh nhau. Một nhận xét chỉ một người nói có thể đúng, nhưng cũng có thể đến từ một tình huống riêng hay định kiến của người đó. Một nhận xét hai ba người nói bằng những lời khác nhau thì đáng tin hơn nhiều.
Chia các nhận xét thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là ý lặp lại và khớp với điều bạn đã nghi ngờ về mình, đây là xác nhận. Nhóm thứ hai là ý lặp lại nhưng bạn chưa từng nghĩ tới, đây chính là điểm mù và là phần giá trị nhất. Nhóm thứ ba là ý chỉ một người nói, ghi lại để theo dõi thêm, chưa vội hành động.
Đặt các ý đó cạnh kết quả trắc nghiệm bạn từng làm. Nếu trắc nghiệm nói bạn hướng ngoại nhưng nhiều người thấy bạn rút lui khi ở nhóm đông người lạ, có thể bạn hướng ngoại với người quen và dè dặt với người lạ. Chi tiết đó trắc nghiệm không thể hiện được, nhưng lại hữu ích hơn nhiều khi bạn chọn môi trường học tập hay làm việc.
Một cách trình bày giúp đọc nhanh: kẻ ba cột trên một trang giấy, ghi tên người góp ý ở hàng ngang, ý nhận xét ở hàng dọc, đánh dấu ai đã nói ý nào. Những hàng có nhiều dấu nhất hiện ra ngay, và bạn đỡ bị một câu nói nặng lời chiếm hết sự chú ý.
Biến phản hồi thành một thay đổi nhỏ
Phản hồi chỉ có giá trị khi dẫn tới một việc bạn làm khác đi. Trình tự dưới đây giúp bạn đi từ danh sách nhận xét tới một thay đổi cụ thể trong vài tuần.
- Từ nhóm điểm mù, chọn đúng một ý bạn thấy quan trọng nhất với mục tiêu hiện tại, ví dụ việc học, công việc hay một mối quan hệ.
- Viết lại ý đó thành hành vi trong tình huống. Không phải "mình khó gần" mà là "khi bị hỏi giữa giờ, mình trả lời cụt và không nhìn người hỏi".
- Chọn một hành vi thay thế đủ nhỏ. Anh Quân chọn: khi bị hỏi giữa giờ, ngẩng lên, nói "cho anh hai phút" rồi quay lại trả lời đầy đủ.
- Làm trong bốn tuần và ghi lại mỗi lần làm được hay quên, một dòng là đủ.
- Sau bốn tuần, hỏi lại đúng người đã nêu ý đó: họ có thấy khác không. Câu trả lời của họ là thước đo, không phải cảm giác của bạn.
Việc chọn chỉ một ý nghe có vẻ chậm, nhưng thay đổi nhiều thứ cùng lúc thường khiến không thứ nào đủ lâu để thành thói quen. Khi ý đầu tiên đã chạy ổn, quay lại danh sách và chọn ý tiếp theo.
Chỗ hay sai khi xin phản hồi
Hỏi lúc đang buồn để được an ủi. Xin phản hồi khi tâm trạng xuống dễ biến thành tìm lời khen, và người kia sẽ nói nhẹ đi để bạn đỡ buồn. Hỏi lúc bình thường thì nhận được câu trả lời thật hơn.
Chỉ hỏi về điểm yếu. Biết điểm mạnh mà người khác thấy ở mình cũng quan trọng, nhất là với người hay tự chê. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy thứ họ coi là bình thường lại được người khác đánh giá cao.
Đổi mình ngay theo một lời góp ý. Một lời nhận xét chưa đủ để thay đổi cách bạn sống. Chờ thấy ý lặp lại, tự quan sát thêm, rồi mới chọn điều muốn thay đổi.
Dùng phản hồi để tự dán nhãn. Nghe "bạn hơi cứng nhắc" rồi kết luận "mình là người cứng nhắc" là biến một hành vi thành bản chất. Hãy giữ nhận xét ở mức hành vi trong tình huống cụ thể, vì hành vi thì đổi được.
Hỏi một lần rồi thôi. Phản hồi có ích nhất khi lặp lại sau vài tháng, để bạn thấy mình có thay đổi trong mắt người khác không. Một vòng hỏi mỗi năm một hai lần là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Trắc nghiệm tự đánh giá tính cách có chính xác không?
Trắc nghiệm tự đánh giá cho biết bạn nhìn nhận mình thế nào, và có thể bị ảnh hưởng bởi trí nhớ, tâm trạng và hình ảnh bạn muốn có. Kết hợp với phản hồi từ người quen và tự quan sát hành vi sẽ cho bức tranh đầy đủ hơn.
Nên hỏi bao nhiêu người để hiểu mình?
Khoảng ba đến năm người từ các nhóm khác nhau như bạn thân, đồng nghiệp, người thân trong gia đình là đủ để thấy những ý lặp lại. Hỏi quá nhiều người cùng lúc khiến bạn khó xử lý và dễ bị cuốn vào một vài câu gây tổn thương.
Làm sao để người khác nói thật về mình?
Hỏi câu cụ thể về hành vi thay vì câu chung chung, nói rõ lý do bạn hỏi, cho họ thời gian nghĩ và không phản bác khi nghe. Khi bạn đón nhận lần đầu bình tĩnh, người kia sẽ sẵn lòng nói thật hơn trong những lần sau.
Nếu nghe nhận xét làm mình buồn thì sao?
Cảm thấy buồn là phản ứng bình thường. Hãy cảm ơn, ghi lại, và đợi ít nhất một ngày rồi mới suy xét. Nếu chỉ một người nói, coi đó là ý cần theo dõi thêm, chưa vội kết luận về bản thân.
Điểm mù tính cách là gì?
Điểm mù là những hành vi hay đặc điểm người khác thấy rõ ở bạn nhưng bạn khó tự nhận ra, thường vì bạn chỉ thấy ý định của mình còn người khác thấy hành vi. Phản hồi từ nhiều người là cách hiệu quả để phát hiện chúng.
Bao lâu nên xin phản hồi một lần?
Một đến hai lần mỗi năm là hợp lý, hoặc sau những thay đổi lớn như đổi việc, lên vị trí mới. Hỏi lại cùng những người cũ giúp bạn thấy mình có thay đổi trong mắt người khác sau thời gian cố gắng không.