Quản lý năng lượng theo tính cách là sắp lịch tuần sao cho những việc làm bạn hao sức xã hội và những việc giúp bạn hồi lại xen kẽ hợp lý, thay vì chỉ nhìn vào số giờ trống. Người hướng nội cần những khoảng yên tĩnh chen giữa các buổi đông người; người hướng ngoại cần những điểm gặp gỡ chen giữa các khối làm việc một mình.
Bài này giúp bạn làm ba việc: nhận ra những hoạt động nào đang rút năng lượng của bạn, vẽ lại một tuần làm việc theo nguyên tắc xen kẽ, và giữ được lịch đó khi tuần có biến. Cuối bài có lịch mẫu cho ba nhóm, bạn sửa lại theo đời sống thật của mình.
Thời gian và năng lượng là hai đơn vị khác nhau
Hai ngày có cùng tám tiếng làm việc có thể để lại hai cảm giác hoàn toàn khác. Một ngày ngồi viết báo cáo yên tĩnh, một ngày họp liên tục sáu cuộc. Với người hướng nội, ngày thứ hai thường để lại cảm giác kiệt sức dù khối lượng công việc thực tế không nhiều hơn. Với người hướng ngoại, ngày thứ nhất lại có thể khiến họ uể oải, mất tập trung từ giữa chiều.
Lịch truyền thống chỉ đếm giờ, nên ta hay xếp dồn: hết họp lại đến ăn trưa với khách, tối còn liên hoan. Đến thứ Năm, người hướng nội cáu kỉnh vô cớ, người hướng ngoại sau một tuần làm từ xa một mình thì buồn bực mà không biết vì sao.
Cách nhìn theo năng lượng bổ sung một câu hỏi cho mỗi ô lịch: hoạt động này rút hay nạp năng lượng xã hội của mình? Câu trả lời khác nhau giữa người với người, kể cả trong cùng một nhóm tính cách, nên không có lịch chuẩn chung. Bạn phải tự đo.
Cũng đừng nhầm năng lượng xã hội với sức khoẻ thể chất. Một người ngủ đủ, ăn uống điều độ vẫn có thể cạn năng lượng xã hội sau một ngày tiếp khách; ngược lại, một người vừa thức trắng chăm con ốm thì không lịch xen kẽ nào cứu được. Cách sắp lịch trong bài này chỉ giải quyết phần thứ nhất, và nó chỉ phát huy khi phần nền là giấc ngủ và sức khoẻ đã tạm ổn.
Bước một: đo năng lượng của chính mình trong hai tuần
Trước khi sắp xếp lại, cần biết cái gì thật sự làm bạn mệt. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy kết quả khác hẳn suy đoán.
- Cuối mỗi ngày, liệt kê các hoạt động chính, mỗi dòng một hoạt động: họp nhóm, gọi khách hàng, ăn trưa với đồng nghiệp, làm báo cáo một mình, đi chợ, gọi về nhà.
- Cạnh mỗi hoạt động, đánh dấu cộng nếu sau đó bạn thấy khoẻ hơn, trừ nếu thấy cạn hơn, bằng nếu không đổi. Đừng chấm theo việc có thích hay không, mà theo cảm giác cơ thể sau đó.
- Ghi thêm một chi tiết: hoạt động đông hay ít người, có quen hay không, có phải nói nhiều hay không.
- Sau hai tuần, gom lại. Tìm ba hoạt động trừ nặng nhất và ba hoạt động cộng rõ nhất.
- Tìm điểm chung. Có người thấy mọi cuộc gặp người lạ đều trừ, nhưng gặp bạn thân lại cộng. Có người thấy họp trực tuyến trừ nhiều hơn họp trực tiếp.
Kết quả hai tuần thường cho thấy "hướng nội" hay "hướng ngoại" là cách gọi quá thô. Linh, sinh viên năm hai ở Đà Nẵng, tưởng mình mệt vì mọi hoạt động nhóm, nhưng ghi lại mới thấy làm việc nhóm ba người với bạn thân thì cộng, còn sinh hoạt câu lạc bộ ba mươi người thì trừ rất nặng. Cô không cần bỏ hoạt động nhóm, chỉ cần chọn quy mô.
Bước hai: bốn nguyên tắc sắp lịch tuần
Xen kẽ thay vì dồn cục. Không xếp ba hoạt động trừ nặng liền nhau. Nếu buộc phải có hai cuộc họp lớn trong ngày, đặt giữa chúng ít nhất ba mươi phút làm việc một mình hoặc đi bộ.
Đặt việc khó nhất vào lúc năng lượng cao nhất. Người hướng nội thường có năng lượng xã hội tốt nhất vào đầu ngày, trước khi bị bào mòn. Người hướng ngoại có khi lại vào giữa ngày sau vài cuộc trò chuyện khởi động. Cuộc gọi khó, buổi thuyết trình nên rơi vào khung giờ đó.
Bảo vệ một khoảng hồi sức mỗi ngày như một cuộc hẹn. Ghi hẳn vào lịch, có tên. Một khoảng không ghi gì sẽ bị lấp bởi việc khác. Với người hướng nội đó có thể là nửa tiếng ăn trưa một mình; với người hướng ngoại là cuộc gọi cho một người bạn.
Chừa một buổi tối trống mỗi tuần. Buổi tối này không hứa với ai trước. Nó là chỗ chứa cho tuần có biến, hoặc nếu tuần suôn sẻ, là phần thưởng. Người hướng nội dùng để ở nhà; người hướng ngoại có thể quyết vào phút chót đi gặp ai đó.
Lịch tuần mẫu cho ba nhóm
Lịch dưới đây giả định một người đi làm văn phòng năm ngày, có họp và có việc làm một mình. Đây là khung để sửa, không phải công thức.
| Khung | Người hướng nội | Người hướng trung | Người hướng ngoại |
|---|---|---|---|
| Sáng thứ Hai | Họp đầu tuần, sau đó làm việc một mình | Họp, rồi làm việc cạnh đồng nghiệp | Họp, rồi hẹn cà phê với một đồng nghiệp |
| Thứ Ba đến thứ Tư | Gom họp vào hai buổi sáng, chiều làm việc sâu | Họp rải đều, chen một buổi làm sâu | Chia việc sâu thành khối ngắn, xen gọi điện trao đổi |
| Trưa các ngày | Ít nhất hai buổi ăn trưa một mình | Tuỳ hứng, không cố định | Ăn trưa cùng nhóm, đổi người ngồi cạnh |
| Tối thứ Năm | Buổi tối trống | Gặp nhóm bạn nhỏ | Hoạt động có người: thể thao nhóm, lớp học |
| Thứ Sáu | Liên hoan nếu có, về sớm | Liên hoan, ở vừa phải | Liên hoan, có thể ở đến cuối |
| Cuối tuần | Một ngày ở nhà trọn vẹn, một ngày gặp gia đình | Một buổi đông người, còn lại linh hoạt | Ít nhất một hoạt động có bạn bè, chừa một buổi nghỉ thật |
Để ý cột hướng ngoại cũng có buổi nghỉ thật. Người hướng ngoại không phải không biết mệt; họ chỉ mệt theo kiểu khác, và nhiều người chỉ nhận ra khi đã quá đà vì cảm giác hứng khởi che mất tín hiệu cơ thể.
Những thứ rút năng lượng âm thầm mà ít ai ghi vào lịch
Mạng xã hội và nhóm chat. Lướt bảng tin hay theo dõi mười nhóm chat công việc cũng là tiếp xúc xã hội, dù bạn ngồi một mình. Nhiều người hướng nội nghĩ mình đang nghỉ trưa yên tĩnh, nhưng thực ra vẫn đang đọc hàng trăm tin nhắn. Thử tắt thông báo nhóm chat trong khoảng hồi sức và xem cảm giác có khác không.
Tiếng ồn và không gian mở. Văn phòng không vách ngăn, quán cà phê đông, nhà trọ ồn ào đều là nguồn kích thích liên tục. Người nhạy với tiếng ồn có thể mệt mà không gặp ai. Tai nghe chống ồn hay một góc làm việc quay mặt vào tường là điều chỉnh rẻ mà hiệu quả.
Những cuộc trò chuyện phải giữ vẻ ngoài. Gặp khách hàng, họ hàng ít gặp, buổi tiệc của công ty người yêu: đây là những cuộc gặp phải để ý lời ăn tiếng nói liên tục, nên tốn sức hơn nhiều so với gặp bạn thân cùng số giờ. Khi lên lịch, tính chúng nặng gấp đôi.
Với người hướng ngoại: những ngày im lặng kéo dài. Tuần làm từ xa không ai gọi, kỳ nghỉ ở quê không có bạn cùng tuổi, giai đoạn mới chuyển thành phố. Người hướng ngoại cần chủ động đặt các điểm tiếp xúc, kể cả nhỏ như một cuộc gọi video mười phút, thay vì chờ mình buồn bực mới nhận ra.
Khi tuần có biến: giữ được lịch mà không cứng nhắc
Lịch đẹp trên giấy sẽ vỡ ngay tuần đầu: sếp gọi họp gấp, khách đổi giờ, người nhà cần giúp. Mục tiêu không phải là giữ đúng từng ô, mà là giữ được nguyên tắc. Khi một ngày bị dồn cục ngoài ý muốn, hỏi ngay: mình bù khoảng hồi sức vào đâu trong hai ngày tới?
Anh Quân, trưởng nhóm ở Hà Nội và tự nhận là người hướng nội, có tuần phải đi tiếp đối tác ba ngày liền. Anh không huỷ được lịch, nên làm hai việc: xin ngồi xe riêng giữa các điểm hẹn thay vì đi chung đoàn, và để trống trọn buổi sáng thứ Bảy sau đó. Không hoàn hảo, nhưng đủ để tuần sau không bắt đầu trong tình trạng cạn kiệt.
Một nguyên tắc nữa là nói trước. Nói với đồng nghiệp hay người nhà rằng "sau buổi này mình cần nửa tiếng yên tĩnh" thì dễ được thông cảm hơn nhiều so với việc tự rút đi rồi bị hiểu là khó chịu. Người hướng ngoại cũng vậy: nói "tối nay mình muốn đi đâu đó có người" giúp người bạn đời hướng nội hiểu đó không phải là chán ở nhà với họ.
Dấu hiệu lịch đang không ổn và khi nào không còn là chuyện năng lượng
Dấu hiệu lịch đang lệch thường đến trước khi bạn nhận ra mệt. Với người hướng nội: cáu với người thân vì chuyện nhỏ, giả vờ không nghe điện thoại, thấy mình đọc đi đọc lại một tin nhắn mà không muốn trả lời. Với người hướng ngoại: lướt mạng xã hội liên tục, bứt rứt khi ở nhà, gọi điện cho bất kỳ ai không có mục đích rõ. Khi thấy hai ba dấu hiệu liền, xem lại lịch tuần đó.
Có những lúc mệt mỏi không còn giải thích được bằng chuyện sắp lịch. Nếu bạn đã có nhiều khoảng nghỉ mà vẫn kiệt sức nhiều tuần liền, ngủ không ngon, mất hứng thú với cả những việc từng làm bạn khoẻ lên, đó có thể là dấu hiệu sức khoẻ thể chất hoặc tinh thần cần được kiểm tra. Bài này không thay thế được việc khám bác sĩ hay gặp chuyên gia tâm lý trong trường hợp đó.
Một câu tự hỏi cuối mỗi tháng: tháng này có tuần nào mình cảm thấy đủ sức không? Nếu có, tuần đó lịch trông thế nào? Lặp lại những gì đã đúng thường hiệu quả hơn tìm phương pháp mới.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội nạp năng lượng bằng cách nào?
Thường bằng thời gian yên tĩnh, ít kích thích xã hội: ở một mình, đọc sách, đi bộ, làm việc tập trung, hoặc ở cạnh một vài người rất thân. Mỗi người có cách riêng, nên hãy ghi lại cảm giác sau từng hoạt động để biết điều gì thật sự giúp mình hồi lại.
Người hướng ngoại có bị kiệt sức không?
Có. Người hướng ngoại cũng mệt khi lịch quá dày, ngủ ít hay áp lực công việc cao. Điểm khác là họ thường hồi lại tốt hơn khi có tương tác với người khác, và có thể uể oải nếu phải làm việc một mình quá lâu.
Hướng trung là gì và nên sắp lịch thế nào?
Hướng trung, tiếng Anh là ambivert, chỉ người nằm gần giữa thang hướng nội và hướng ngoại. Họ cần cả thời gian một mình lẫn gặp gỡ, tuỳ hoàn cảnh. Lịch tốt cho họ là lịch linh hoạt, có cả hai loại khoảng hồi sức để chọn theo ngày.
Làm việc từ xa có tốt hơn cho người hướng nội không?
Với nhiều người hướng nội, làm từ xa bớt kích thích và dễ tập trung hơn. Nhưng họp trực tuyến dồn dập cũng có thể rất mệt. Điều quan trọng vẫn là xen kẽ giữa họp và làm việc một mình, dù ở nhà hay ở văn phòng.
Bao lâu thì nên xem lại lịch tuần của mình?
Mỗi cuối tuần dành mười phút nhìn lại tuần vừa qua, và mỗi tháng tự hỏi tuần nào mình thấy đủ sức nhất. Khi đổi việc, đổi nơi ở hay có thêm vai trò mới trong gia đình, nên đo lại năng lượng hai tuần như lúc đầu.
Mệt mỏi kéo dài dù đã nghỉ có phải do tính cách không?
Không nên mặc định là do tính cách. Nếu đã nghỉ đủ mà vẫn kiệt sức nhiều tuần, ngủ kém hoặc mất hứng thú với mọi việc, hãy đi khám bác sĩ hoặc gặp chuyên gia tâm lý để được kiểm tra nguyên nhân thể chất và tinh thần.