HuongNgoai.comHướng Ngoại
Phát triển bản thân theo tính cách

Người hay lo nghĩ, dễ xúc động: cách sống dễ thở hơn mà không cần đổi tính

Hay lo nghĩ và dễ xúc động là một nét tính cách, không phải khuyết điểm. Cách hiểu nó, giảm vòng suy nghĩ lặp lại và nhận ra lúc nào cần gặp chuyên gia tâm lý.

Young Vietnamese woman sitting by a rain streaked window in a quiet cafe holding a warm cup with both hands, seen from behind, muted blue tones, soft overcast light

Hay lo nghĩ và dễ xúc động là một nét tính cách phổ biến, trong mô hình Năm yếu tố lớn gọi là mức bất ổn cảm xúc cao; nó không phải bệnh và cũng không phải khuyết điểm, nhưng cần cách sống phù hợp để không bị nó dẫn dắt. Mục tiêu không phải hết lo, mà là lo vừa đủ để chuẩn bị, rồi dừng được.

Bài này giải thích nét tính cách này ở mức chung, đưa ra vài cách giảm vòng suy nghĩ lặp lại và cách nói với người thân về nó. Bài không chẩn đoán; phần cuối nêu những dấu hiệu cho thấy nỗi lo đã vượt khỏi chuyện tính cách và nên gặp chuyên gia tâm lý.

Bất ổn cảm xúc trong Big Five nghĩa là gì

Tên gọi nghe nặng nề, nhưng trong tâm lý học tính cách, bất ổn cảm xúc chỉ mô tả mức độ một người dễ trải qua cảm xúc tiêu cực như lo âu, buồn bã, bực bội, và mức độ cảm xúc đó dao động mạnh hay nhẹ. Người ở mức cao phản ứng mạnh hơn và lâu lắng xuống hơn trước cùng một sự việc. Người ở mức thấp thường điềm tĩnh, có khi điềm tĩnh tới mức chủ quan.

Đây là một thang liên tục, không phải nhóm có hoặc không. Phần lớn người nằm ở khoảng giữa, và mức này cũng dịch chuyển theo hoàn cảnh: giai đoạn thi cử, mất việc hay chăm người ốm có thể đẩy ai cũng lên cao hơn mức thường ngày. Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy nói chung, mức bất ổn cảm xúc có xu hướng giảm dần khi người ta trưởng thành.

Mức cao cũng có mặt thuận lợi. Người hay lo thường để ý rủi ro sớm, chuẩn bị kỹ, nhạy với cảm xúc của người khác. Nhiều người làm nghề cần cẩn trọng thấy nét này giúp họ không chủ quan. Vấn đề chỉ đến khi nỗi lo chạy mãi không dừng và lấy mất sức lực cho những việc khác.

Lo có ích và lo vòng vo: phân biệt để biết khi nào dừng

Không phải lo nào cũng cần dẹp. Bảng dưới giúp bạn nhận ra lúc nỗi lo đang làm việc cho mình và lúc nó chỉ đang chạy vòng tròn.

Đặc điểmLo có íchLo vòng vo
Câu hỏi trong đầu"Mình cần chuẩn bị gì?""Lỡ như... thì sao?" lặp lại nhiều lần
Kết quả sau mười lăm phútCó một việc cụ thể để làmKhông có gì mới, chỉ thêm mệt
Liên quan tới hành độngViệc nằm trong tầm tayViệc đã qua hoặc không kiểm soát được
Cảm giác cơ thểCăng nhẹ rồi dịu đi khi bắt tay vào làmCăng kéo dài, khó ngủ, đau đầu
Cách xử lýViết kế hoạch và làmNgắt vòng bằng một hoạt động khác, hẹn giờ lo

Mẹo đơn giản: khi nhận ra mình đã nghĩ về một chuyện hơn mười lăm phút, hỏi "mình có thêm được bước nào để làm không?". Nếu có, ghi bước đó ra và làm. Nếu không, đó là lo vòng vo, và tiếp tục nghĩ sẽ không đưa thêm điều gì.

Một điểm hay bị bỏ qua: lo vòng vo thường đội lốt lo có ích. Người hay lo dễ tự thuyết phục rằng mình đang "tính trước mọi khả năng", trong khi thật ra đang tua đi tua lại cùng một kịch bản xấu. Cách phân biệt chắc nhất là nhìn kết quả: sau khi nghĩ, trên giấy có thêm việc gì để làm không. Nếu sau ba lần nghĩ về cùng một chuyện mà tờ giấy vẫn trống, đó là dấu hiệu đủ rõ để dừng lại và chuyển sang việc khác.

Bốn kỹ thuật giảm vòng suy nghĩ lặp lại

Các kỹ thuật dưới đây là những cách tự chăm sóc phổ biến, không phải liệu pháp. Chọn một, tập trong hai tuần trước khi kết luận nó có hợp với bạn không.

  1. Hẹn giờ lo. Chọn mười lăm phút cố định mỗi ngày, ví dụ bảy giờ tối, làm "giờ lo". Khi nỗi lo đến vào lúc khác, ghi một dòng vào sổ và tự nhủ sẽ nghĩ về nó lúc bảy giờ. Đến giờ, nhiều nỗi lo đã nhạt đi.
  2. Viết ra giấy cho trọn. Viết liền mười phút mọi thứ đang lo, không sửa, không đọc lại. Suy nghĩ trong đầu chạy vòng; trên giấy nó phải đi theo đường thẳng, và thường lộ ra chỗ phi lý.
  3. Hỏi ba câu kiểm chứng. Bằng chứng nào cho thấy chuyện này sẽ xảy ra? Nếu xảy ra, điều tệ nhất thực tế là gì? Nếu một người bạn kể nỗi lo này, mình sẽ khuyên họ ra sao?
  4. Kéo về cơ thể. Khi cảm xúc dâng cao, thở ra chậm và dài hơn hít vào trong một hai phút, hoặc gọi tên năm thứ bạn đang nhìn thấy quanh mình. Mục đích là đưa sự chú ý khỏi đầu về hiện tại.

Linh, sinh viên năm hai ở Đà Nẵng, hay mất ngủ đêm trước khi nhận điểm thi. Cô thử hẹn giờ lo lúc tám giờ tối và viết ra giấy. Kỹ thuật thứ nhất không hợp vì cô quên giờ, nhưng kỹ thuật thứ hai giúp cô ngủ được sớm hơn hầu hết các đêm. Không có kỹ thuật nào hợp với tất cả mọi người.

Sống cùng nét tính cách này mỗi ngày

Biết trước những tình huống làm bạn dao động mạnh. Ghi lại trong một tháng những lúc cảm xúc lên cao: trước buổi họp với sếp, khi đọc bình luận trên mạng, khi người thân không trả lời tin nhắn. Biết trước giúp bạn chuẩn bị thay vì bị bất ngờ.

Giữ nền thể chất ổn định. Thiếu ngủ, bỏ bữa và uống nhiều cà phê đều làm cảm xúc dao động mạnh hơn. Với người vốn đã nhạy, ba thứ này có tác động rõ hơn người khác. Đây là phần dễ điều chỉnh nhất và hay bị coi nhẹ nhất.

Chọn môi trường ít bất ngờ khi có thể. Người dễ dao động thường làm tốt hơn khi kỳ vọng được nói rõ từ đầu. Nếu được, hỏi sếp hay thầy cô tiêu chí đánh giá ngay khi nhận việc, thay vì đoán rồi lo.

Đừng ra quyết định lớn khi cảm xúc đang lên. Tự đặt luật: quyết định quan trọng như nghỉ việc, chia tay, gửi tin nhắn gay gắt thì đợi ít nhất một đêm. Cảm xúc mạnh thu hẹp tầm nhìn, sáng hôm sau bạn thường thấy thêm lựa chọn.

Mạng xã hội và tin nhắn: nơi cảm xúc dễ bị kéo đi nhất

Đọc bình luận về mình hoặc về chuyện mình quan tâm. Người dễ xúc động thường nhớ một bình luận gay gắt lâu hơn mười lời khen. Nếu đăng bài cá nhân, có thể tắt thông báo bình luận và chỉ đọc vào một giờ cố định, khi tâm trạng đang ổn.

Tin nhắn "đã xem" mà chưa trả lời. Đây là nguồn tưởng tượng lớn: họ giận mình à, mình nói sai gì sao? Trước khi suy diễn, nhắc mình những lý do bình thường nhất: họ đang bận, đang lái xe, định trả lời sau rồi quên.

Đọc tin tức liên tục khi đang bất an. Đọc thêm tin về một sự việc đáng lo hiếm khi làm bạn yên hơn, thường chỉ làm vòng suy nghĩ chạy nhanh hơn. Giới hạn đọc tin vào một hai lần trong ngày, tránh đọc ngay trước giờ ngủ.

So sánh mình với hình ảnh đẹp của người khác. Thứ người ta đăng lên là phần đã chọn lọc. Người hay tự đánh giá mình dễ đem phần đời thường của mình so với phần đẹp nhất của người khác. Nếu thấy một trang nào thường làm mình buồn sau khi xem, tạm ẩn nó đi là quyết định hợp lý, không phải nhỏ nhen.

Nói với người thân thế nào để được hiểu

Người hay lo nghĩ thường nghe những câu như "nghĩ nhiều làm gì", "có gì đâu mà buồn". Người nói có ý tốt, nhưng câu đó khiến bạn thấy mình bị coi là làm quá, và lần sau bạn giấu đi. Giải thích trước cho người thân giúp họ hỗ trợ đúng cách hơn.

Một cách nói đơn giản: "Mình là người dễ lo hơn người khác một chút. Khi mình kể chuyện đang lo, mình không cần lời khuyên ngay, chỉ cần được nghe. Nếu mình lo lâu quá, cứ rủ mình đi bộ hay làm việc gì đó khác." Câu này cho người kia biết chính xác điều bạn cần, thay vì bắt họ đoán.

Ngược lại, nếu bạn có người thân hay lo nghĩ, tránh hai phản ứng quen thuộc: gạt đi ("chuyện nhỏ mà") và lo theo ("ừ, nguy thật"). Phản ứng hữu ích hơn là ghi nhận cảm xúc ("nghe thì đúng là đáng lo") rồi hỏi họ muốn được nghe hay muốn cùng tìm cách. Anh Quân, trưởng nhóm ở Hà Nội, áp dụng câu hỏi này với một nhân viên nhạy cảm và thấy các buổi trao đổi ngắn hơn hẳn.

Khi nỗi lo đã vượt khỏi chuyện tính cách

Tính cách hay lo là một chuyện; tình trạng lo âu cần được chăm sóc chuyên môn là chuyện khác, và chỉ chuyên gia mới đánh giá được. Bài này không giúp bạn tự xác định mình thuộc trường hợp nào, nhưng có một số dấu hiệu chung cho thấy nên tìm người có chuyên môn.

Những dấu hiệu đó gồm: nỗi lo chiếm phần lớn thời gian thức trong nhiều tuần; mất ngủ thường xuyên; tim đập nhanh, khó thở, run tay xuất hiện mà không có lý do rõ; bạn bắt đầu né những việc cần làm như đi học, đi làm, gặp người thân vì sợ; hoặc dùng rượu bia để bớt lo. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm sự giúp đỡ ngay, nói với người thân tin cậy và liên hệ cơ sở y tế gần nhất.

Gặp chuyên gia tâm lý không có nghĩa là bạn yếu đuối hay có vấn đề nghiêm trọng. Nhiều người đến để học cách xử lý nỗi lo hiệu quả hơn, giống như đến huấn luyện viên để tập đúng kỹ thuật. Bệnh viện có khoa tâm thần, phòng tư vấn tâm lý ở trường đại học, hay các phòng khám tâm lý có chuyên gia được đào tạo bài bản là những nơi có thể bắt đầu.

Câu hỏi thường gặp

Bất ổn cảm xúc cao có phải là bệnh không?

Không. Đó là một nét tính cách trong mô hình Năm yếu tố lớn, mô tả mức độ dễ trải qua cảm xúc tiêu cực. Nhiều người ở mức cao sống và làm việc bình thường. Chỉ khi nỗi lo ảnh hưởng nặng tới cuộc sống mới cần chuyên gia đánh giá.

Người hay lo nghĩ có thay đổi được không?

Mức độ có thể giảm dần theo tuổi và nhờ những kỹ thuật tự chăm sóc như viết ra giấy, hẹn giờ lo, giữ giấc ngủ đều. Mục tiêu thực tế là lo vừa đủ để chuẩn bị rồi dừng được, chứ không phải trở thành người không bao giờ lo.

Làm sao để ngừng suy nghĩ lặp lại trước khi ngủ?

Viết hết những điều đang lo ra giấy trước giờ ngủ khoảng một tiếng, ghi kèm việc cần làm vào ngày mai nếu có. Khi nằm xuống mà nỗi lo quay lại, nhắc mình rằng nó đã được ghi lại và sẽ được xử lý vào sáng mai.

Người nhạy cảm có điểm mạnh gì?

Họ thường để ý rủi ro sớm, chuẩn bị kỹ, nhạy với cảm xúc của người xung quanh và dễ đồng cảm. Những điểm này hữu ích trong các công việc cần cẩn trọng, chăm sóc người khác hoặc làm việc nhóm, khi được đặt trong môi trường phù hợp.

Nên nói gì với người thân hay lo lắng?

Tránh gạt đi kiểu chuyện nhỏ mà và cũng tránh lo theo họ. Hãy ghi nhận cảm xúc của họ, rồi hỏi họ muốn được nghe hay muốn cùng tìm cách giải quyết. Câu hỏi đó giúp bạn hỗ trợ đúng điều họ cần.

Khi nào người hay lo cần gặp chuyên gia tâm lý?

Khi nỗi lo chiếm phần lớn thời gian trong nhiều tuần, gây mất ngủ, khiến bạn né đi học, đi làm, hoặc xuất hiện triệu chứng cơ thể không rõ lý do. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, cần nói với người thân và tìm cơ sở y tế ngay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138