HuongNgoai.comHướng Ngoại
Phát triển bản thân theo tính cách

Tính cách có thay đổi được không: phần nào đổi theo năm tháng, phần nào tự rèn được

Tính cách khá ổn định nhưng không đóng băng: thay đổi chậm theo tuổi, theo vai trò sống và theo thói quen bạn chủ động rèn. Phần nào đổi được, phần nào nên chấp nhận.

Young Vietnamese woman watering a row of potted seedlings on a sunny apartment balcony, seen from behind, soft morning light, warm orange and deep blue tones, medium shot

Tính cách có thay đổi, nhưng chậm và từng phần: phần lớn người trưởng thành giữ được nét chính của mình qua nhiều năm, đồng thời vẫn dịch chuyển dần theo tuổi, theo vai trò sống và theo những thói quen được lặp lại đủ lâu. Điều bạn chủ động rèn được nhiều nhất không phải là "đổi từ hướng nội sang hướng ngoại", mà là hành vi, kỹ năng và cách bạn phản ứng trong những tình huống cụ thể.

Bài này tách rõ ba lớp: lớp khí chất khá bền, lớp thói quen có thể đổi, và lớp kỹ năng học được bất kể bạn thuộc nhóm nào. Hiểu đúng ba lớp đó giúp bạn bớt hai kiểu thất vọng quen thuộc: tưởng mình "sinh ra đã vậy" nên không cố gắng, hoặc ép mình thành một người khác hẳn rồi kiệt sức sau vài tuần.

Giới nghiên cứu nói gì về độ ổn định của tính cách

Trong tâm lý học, tính cách thường được đo bằng mô hình Năm yếu tố lớn (Big Five): cởi mở với trải nghiệm, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu và bất ổn cảm xúc. Mô hình này được dùng nhiều trong nghiên cứu vì có nhiều dữ liệu theo dõi cùng một nhóm người qua nhiều năm. Từ các nghiên cứu theo dõi dài hạn, giới chuyên môn rút ra hai điều nghe có vẻ trái nhau nhưng cùng đúng.

Điều thứ nhất là thứ hạng tương đối khá ổn định. Nếu năm hai mươi tuổi bạn là người thích ở một mình hơn phần lớn bạn bè, thì năm bốn mươi tuổi nhiều khả năng bạn vẫn như vậy so với những người cùng lứa. Điều thứ hai là mức trung bình vẫn dịch chuyển. Nhiều nghiên cứu cho thấy khi bước vào tuổi trưởng thành, người ta nói chung trở nên tận tâm hơn, dễ chịu hơn và ít dao động cảm xúc hơn. Giới nghiên cứu hay gọi xu hướng này là quá trình chín chắn dần.

Nói cách khác, bạn không đổi thành người khác, nhưng phiên bản ba mươi tuổi của bạn thường điềm tĩnh và có tổ chức hơn phiên bản mười tám tuổi. Sự dịch chuyển ấy đến từ việc đi làm, có người phụ thuộc vào mình, va chạm và rút kinh nghiệm, chứ không phải từ một bài trắc nghiệm hay một khoá học cuối tuần.

Cũng cần nói rõ: MBTI, bộ phân loại 16 nhóm phổ biến trên mạng, chia người thành hai cực ở từng cặp. Khi làm lại sau một thời gian, không ít người ra nhóm khác, nhất là người đứng gần giữa một cặp. Việc đổi nhóm đó phần nhiều là do cách đo, không có nghĩa tính cách vừa thay đổi.

Ba lớp của tính cách và mức độ đổi được

Bảng dưới là cách chia thực dụng để bạn biết nên đặt công sức vào đâu. Đây không phải phân loại chính thức của một trường phái nào, chỉ là cách nhìn giúp lập kế hoạch.

LớpVí dụĐổi được tới đâuNên làm gì
Khí chất nềnNhu cầu yên tĩnh sau một ngày đông người, mức nhạy với tiếng ồn, tốc độ nổi nóngRất chậm, chủ yếu theo tuổiHiểu và sắp xếp cuộc sống cho hợp, không đánh nhau với nó
Thói quenHay trì hoãn, hay ngắt lời, hay né cuộc gọi, ngủ muộnĐổi được trong vài tháng nếu lặp lại đềuChọn một thói quen, đặt mốc nhỏ, theo dõi
Kỹ năngThuyết trình, lắng nghe, lập kế hoạch, góp ý, nói lời từ chốiHọc được ở mọi nhóm tính cáchLuyện có chủ đích, xin phản hồi

Phần lớn những gì người ta gọi là "tính mình xấu" thực ra nằm ở lớp thói quen hoặc kỹ năng. Câu "mình hướng nội nên không thuyết trình được" trộn lẫn khí chất với kỹ năng. Khí chất nói rằng bạn sẽ mệt sau buổi thuyết trình; nó không nói rằng bạn không làm được.

Vì sao nhiều người tin "giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời"

Câu tục ngữ ấy có phần đúng: khí chất nền đúng là bền. Nhưng nó thường được dùng như một lời tuyên án, và đó là chỗ sai. Có ba lý do khiến người ta cảm thấy mình không đổi được dù đã cố.

Lý do thứ nhất là đặt mục tiêu ở sai lớp. Linh, sinh viên năm hai ở Đà Nẵng, quyết tâm "trở thành người hướng ngoại" sau khi đọc rằng nhóm sôi nổi dễ thành công. Cô ép mình đi mọi buổi tụ tập, ba tuần sau mệt rã và bỏ hết. Mục tiêu đó nhắm vào khí chất nền nên gần như chắc thất bại. Nếu Linh đặt mục tiêu "mỗi tuần chủ động hỏi một người trong lớp về bài tập", cô có cơ hội giữ được.

Lý do thứ hai là đo sai thời gian. Thói quen cần nhiều tuần lặp lại mới bớt tốn sức, trong khi người ta thường đánh giá sau vài ngày. Lý do thứ ba là môi trường không đổi. Một người muốn bớt nóng nảy nhưng vẫn ngủ năm tiếng mỗi đêm và làm việc trong nhóm luôn trễ hạn thì gần như không có chỗ để thói quen mới bén rễ.

Vì vậy câu hỏi nên đặt không phải "mình có đổi được không", mà là "mình muốn đổi hành vi nào, trong tình huống nào, và môi trường có cho phép không".

Cách chọn một thay đổi vừa sức trong ba tháng

Nếu bạn muốn bắt đầu, đi theo trình tự này thay vì liệt kê mười điều muốn sửa.

  1. Viết ra một tình huống cụ thể khiến bạn khó chịu với chính mình gần đây. Ví dụ: "Trong buổi họp thứ Hai, có ý kiến nhưng không nói, về nhà tiếc."
  2. Xác định lớp: đó là khí chất, thói quen hay kỹ năng. Trong ví dụ trên, nhu cầu nghĩ kỹ trước khi nói là khí chất; việc không chuẩn bị trước ý kiến là thói quen; cách chen vào cuộc họp là kỹ năng.
  3. Chọn phần thuộc thói quen hoặc kỹ năng. Ví dụ: tối Chủ nhật ghi sẵn hai ý muốn nói trong buổi họp sáng thứ Hai.
  4. Đặt mức tối thiểu đủ nhỏ để làm được cả trong tuần tệ nhất. Một ý thay vì hai cũng được.
  5. Ghi lại mỗi lần làm được, một dòng thôi. Sau bốn tuần, đọc lại và tự hỏi việc đó đã bớt tốn sức chưa.
  6. Sau ba tháng, quyết định giữ, nâng mức hoặc đổi sang thói quen khác. Đừng cộng thêm mục tiêu mới khi cái cũ chưa chạy đều.

Trình tự này cố tình chậm. Thay đổi tính cách ở mức hành vi giống tập thể lực: tập đều với mức vừa phải có hiệu quả hơn một tuần tập kiệt sức rồi bỏ.

Những điều không cần làm

Không cần làm lại trắc nghiệm mỗi tháng để xem mình "đã đổi chưa". Kết quả trắc nghiệm dao động theo tâm trạng và cách hiểu câu hỏi, nhất là với người đứng gần giữa thang. Hành vi trong đời thật là thước đo tốt hơn: bạn có nói được trong buổi họp không, có bớt trễ hạn không.

Không cần bắt chước một hình mẫu thuộc nhóm tính cách khác. Một người hướng nội học thuyết trình không cần nói nhanh, đùa nhiều như đồng nghiệp hướng ngoại. Cách nói chậm, có chuẩn bị, đi thẳng ý chính cũng hiệu quả, và giữ được lâu hơn vì không phải đóng vai.

Không cần xoá điểm yếu về mức không. Người dễ lo nghĩ không cần thành người vô tư. Mục tiêu hợp lý là lo vừa đủ để chuẩn bị, rồi dừng được. Đòi hỏi mức không thường làm người ta lo thêm vì thấy mình mãi chưa đạt.

Không cần tin những lời hứa đổi tính trong vài ngày. Các khoá học hứa "biến người nhút nhát thành người tự tin trong một tuần" thường dựa vào cảm giác hưng phấn tạm thời của buổi học đông người. Cảm giác đó tan nhanh nếu sau đó không có luyện tập đều.

Khi muốn thay đổi xuất phát từ áp lực bên ngoài

Không phải mong muốn thay đổi nào cũng đến từ chính bạn. Có người muốn bớt trầm vì cha mẹ hay so sánh với anh chị; có người muốn bớt nói vì bị sếp nhắc là "lấn át đồng nghiệp". Trước khi lên kế hoạch, nên tách rõ đâu là điều bạn thật sự thấy cản trở mình, đâu là điều người khác muốn.

Một câu tự hỏi hữu ích: nếu không ai nhận xét, mình có còn muốn đổi điều này không? Nếu câu trả lời là có, vì chính bạn thấy tiếc khi bỏ lỡ cơ hội, đó là động lực bền. Nếu câu trả lời là không, có thể việc cần làm là trao đổi thẳng với người kia về kỳ vọng, chứ không phải sửa mình.

Cũng có trường hợp áp lực là hợp lý. Anh Quân, trưởng nhóm ở Hà Nội, được phản ánh là hay ngắt lời nhân viên. Anh không thấy phiền vì đó là cách anh nghĩ nhanh, nhưng nhóm thì bớt góp ý. Ở đây thay đổi hành vi có lý do chính đáng, dù khí chất của anh vẫn là người thích nói để nghĩ. Anh không cần thành người trầm; anh cần thói quen đếm đến ba trước khi chen vào.

Nếu mong muốn thay đổi đi kèm cảm giác ghét bản thân kéo dài, mất ngủ hay không còn thấy hứng thú với việc gì, đó không còn là chuyện rèn tính cách. Khi đó nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý trước khi đặt thêm mục tiêu tự rèn.

Những thay đổi thường gặp theo các giai đoạn sống

Bảng dưới mô tả xu hướng chung, không phải lịch trình ai cũng đi qua. Mỗi người dịch chuyển với tốc độ khác nhau, có người gần như giữ nguyên ở một yếu tố suốt nhiều năm.

Giai đoạnĐiều hay thay đổiVì saoGợi ý cho bạn
Cuối tuổi học trò, đầu đại họcCảm xúc dao động mạnh, thử nhiều kiểu hình ảnh bản thânĐang tìm mình là ai, nhóm bạn thay đổi liên tụcĐừng vội chốt nhãn tính cách cho mình ở giai đoạn này
Mới đi làmTận tâm tăng, biết giữ hạn và lời hứa hơnCông việc có hậu quả thật, có người chờ kết quả của mìnhTận dụng giai đoạn này để xây thói quen làm việc
Có gia đình, có người phụ thuộcKiên nhẫn và dễ chịu hơn ở nhiều ngườiVai trò chăm sóc đòi hỏi nhường nhịn và kế hoạchĐể ý nhu cầu nghỉ ngơi của chính mình, dễ bị bỏ quên
Trung niênCảm xúc ổn định hơn, biết chọn việc đáng bận tâmKinh nghiệm va chạm tích luỹ đủ nhiềuĐây vẫn là lúc học kỹ năng mới được, không quá muộn

Điểm chung của các dịch chuyển trên là chúng đi kèm một vai trò mới mà người ta cam kết thật sự. Đó cũng là gợi ý thực dụng nhất: muốn thay đổi một nét tính cách, hãy tìm một vai trò hoặc một cam kết buộc bạn lặp lại hành vi mới đều đặn, thay vì chỉ dựa vào quyết tâm.

Câu hỏi thường gặp

Tính cách bẩm sinh hay do môi trường hình thành?

Cả hai cùng góp phần. Khí chất nền như mức nhạy cảm với kích thích có phần bẩm sinh, còn trải nghiệm gia đình, trường lớp, công việc và các vai trò sống tiếp tục định hình cách khí chất đó biểu hiện ra hành vi qua nhiều năm.

Người hướng nội có thể trở thành người hướng ngoại không?

Hiếm khi đổi hẳn từ cực này sang cực kia. Điều thường xảy ra là người hướng nội học được các kỹ năng xã giao, thuyết trình, kết nối, và dùng chúng tốt khi cần, trong khi vẫn cần thời gian yên tĩnh để hồi sức sau đó.

Bao lâu thì một thói quen mới bớt tốn sức?

Không có con số chung cho mọi người và mọi thói quen. Thói quen đơn giản, lặp lại hằng ngày trong cùng bối cảnh thường bớt tốn sức nhanh hơn thói quen phức tạp hay chỉ làm thỉnh thoảng. Nên đánh giá sau vài tuần đến vài tháng, không phải vài ngày.

Làm lại MBTI ra nhóm khác có nghĩa là tính cách đã thay đổi không?

Thường là không. MBTI chia mỗi cặp thành hai cực, nên người đứng gần giữa dễ đổi chữ cái khi làm lại chỉ vì tâm trạng hoặc cách hiểu câu hỏi. Muốn biết mình có đổi không, hãy nhìn hành vi trong đời thật qua thời gian dài.

Tuổi càng lớn thì tính cách càng khó thay đổi phải không?

Tính cách ổn định hơn khi trưởng thành, nhưng không đóng băng. Nhiều người vẫn thay đổi rõ ở tuổi trung niên khi đổi nghề, làm cha mẹ hay trải qua biến cố. Hành vi và kỹ năng thì học được ở mọi lứa tuổi nếu có luyện tập đều.

Khi nào mong muốn thay đổi bản thân là dấu hiệu nên gặp chuyên gia?

Khi mong muốn đó đi kèm cảm giác ghét bản thân kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với những việc từng thích, hoặc ảnh hưởng rõ đến học tập và công việc. Lúc đó nói chuyện với chuyên gia tâm lý sẽ giúp hơn việc tự đặt thêm mục tiêu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138