HuongNgoai.comHướng Ngoại
Tính cách và lựa chọn nghề

Sở thích, năng lực, giá trị và tính cách: cái nào nặng ký hơn khi chọn nghề

Bốn mặt hay được nhắc khi chọn nghề khác nhau thế nào, mặt nào khó thay đổi, mặt nào nên đặt nặng, và cách kiểm kê bốn cột bằng chính trải nghiệm của bạn.

Balcony at night in Hanoi, a Vietnamese man in his thirties sitting with tea and an open notebook, seen from the side, city lights blurred behind

Khi chọn nghề, sở thích, năng lực và giá trị thường nặng ký hơn tính cách: sở thích cho biết bạn có muốn gắn bó với nội dung công việc không, năng lực cho biết bạn có làm tốt được không, giá trị cho biết công việc có đem lại điều bạn coi trọng không. Tính cách bổ sung một câu hỏi khác: bạn sẽ tốn bao nhiêu sức để làm việc đó mỗi ngày.

Bốn mặt này hay bị trộn vào nhau. Có người nói "mình hợp nghề này" nhưng thật ra là "mình giỏi nghề này"; có người nói "mình đam mê" nhưng điều họ yêu là mức thu nhập. Phần dưới tách từng mặt ra, chỉ cách nhận biết, cách kiểm kê bằng trải nghiệm thật, và cách đặt chúng lên bàn cân khi phải chọn giữa hai hướng đi.

Bốn mặt khác nhau thế nào

Bảng sau nêu ngắn gọn bản chất của từng mặt, mức dễ thay đổi theo kinh nghiệm của nhiều người, và cách nhận ra nó trong đời sống hằng ngày.

MặtCâu hỏi nó trả lờiThay đổi thế nàoNhận ra bằng cách
Sở thíchMình muốn dành thời gian cho loại việc gì?Có thể đổi theo trải nghiệm, nhất là ở tuổi trẻViệc gì mình tự tìm hiểu khi không ai bắt
Năng lựcMình làm tốt được gì, hoặc học nhanh được gì?Tăng lên nhờ luyện tập, có giới hạn tuỳ ngườiKết quả thật, góp ý của người làm nghề
Giá trịMình cần công việc đem lại điều gì?Thường ổn định, có thể đổi theo giai đoạn đờiNhững lần mình bực, mình tự hào, mình từ chối
Tính cáchMình tốn bao nhiêu sức cho nhịp làm việc này?Thay đổi chậm, thường ổn định dần theo tuổiNhìn lại nhiều năm, hỏi người thân quen lâu

Điều đáng để ý là năng lực và sở thích thay đổi nhanh hơn ta tưởng, còn giá trị và tính cách thường bền hơn. Vì vậy chọn nghề hoàn toàn theo năng lực hiện tại có thể bỏ lỡ những gì bạn học được sau vài năm.

Những nhầm lẫn hay gặp giữa bốn mặt

Nhầm năng lực thành sở thích. Học giỏi toán không có nghĩa là thích làm việc với con số cả ngày. Nhiều người theo ngành mình giỏi nhất ở trường, rồi đi làm mới nhận ra mình chỉ chịu được chứ không thích.

Nhầm sở thích thành nghề. Thích đọc truyện không đồng nghĩa với thích làm biên tập, vì biên tập là đọc bản thảo dở, sửa lỗi, chạy theo hạn. Sở thích là cái mình làm khi rảnh, nghề là cái mình làm cả khi chán.

Nhầm giá trị của người khác thành giá trị của mình. Ổn định, danh tiếng, gần nhà có thể là điều bố mẹ coi trọng. Nếu bạn coi trọng tự do hay sáng tạo hơn, một nghề "ổn định" có thể làm bạn khó chịu lâu dài.

Nhầm tính cách thành giới hạn. Hướng nội không có nghĩa là không thuyết trình được, cảm xúc không có nghĩa là không phân tích được. Tính cách nói về mức tốn sức, không nói về việc làm được hay không.

Nhầm cảm giác của tuần đầu thành bản chất. Tuần đầu ở việc mới, ai cũng thấy lạ và mệt. Nhiều người kết luận "mình không hợp" quá sớm, trước khi kịp biết công việc thật sự ra sao.

Kiểm kê bốn cột bằng trải nghiệm của chính bạn

Bài tập này mất khoảng một buổi tối và cho kết quả có ích hơn nhiều bài trắc nghiệm, vì nó dựa trên những gì đã xảy ra với bạn.

  1. Lấy một tờ giấy, chia bốn cột: sở thích, năng lực, giá trị, tính cách.
  2. Liệt kê năm trải nghiệm làm việc, học tập hay hoạt động bạn nhớ rõ nhất, cả vui lẫn khó chịu: một dự án ở trường, một công việc làm thêm, một lần tổ chức sự kiện cho lớp.
  3. Với mỗi trải nghiệm, viết vào từng cột một dòng: mình thích gì ở đó, mình làm tốt gì, điều gì làm mình thấy đáng hoặc không đáng, mình tốn sức ở đâu.
  4. Đọc lại theo cột, tìm những điều lặp lại. Điều xuất hiện ba lần trở lên là manh mối đáng tin.
  5. Đưa tờ giấy cho một người quen lâu năm đọc, hỏi họ có thấy điều gì bạn bỏ sót không. Người ngoài thường nhận ra năng lực mà bạn coi là bình thường, vì với bạn nó dễ quá nên chẳng bao giờ nghĩ là đáng kể.
  6. Dùng các manh mối lặp lại để đặt câu hỏi cho người làm nghề, thay vì đặt câu hỏi chung chung.

Đừng ngạc nhiên nếu cột giá trị khó viết nhất. Nhiều người chỉ nhận ra mình coi trọng gì khi nhớ lại lúc mình bực mình hoặc lúc mình từ chối một cơ hội.

Tình huống: anh Quân ở Hà Nội cân nhắc lên quản lý

Anh Quân là kỹ sư phần mềm ở Hà Nội, sáu năm kinh nghiệm, được đề nghị lên trưởng nhóm. Anh tự nhận là người hướng nội, đọc ở đâu đó rằng người hướng nội "không hợp làm quản lý", và định từ chối. Trước khi trả lời, anh làm bài kiểm kê bốn cột.

Cột sở thích cho thấy anh thích giải bài toán kỹ thuật, nhưng cũng thích lúc giúp người mới vào nhóm hiểu hệ thống. Cột năng lực cho thấy anh giải thích rõ ràng, được đồng nghiệp hay hỏi ý kiến. Cột giá trị cho thấy anh coi trọng chất lượng sản phẩm và sự công bằng trong nhóm, và từng bực mình nhiều lần vì các quyết định vội vàng của quản lý cũ. Cột tính cách cho thấy anh mệt sau những buổi họp đông, nhưng không mệt khi gặp riêng từng người.

Đặt bốn cột cạnh nhau, anh Quân thấy lý do để từ chối mỏng hơn anh tưởng. Anh nhận lời, kèm điều kiện thử sáu tháng, và tự đặt cách làm: gặp riêng từng thành viên mỗi tuần, gom họp nhóm vào hai buổi cố định, giữ một buổi sáng không họp để còn chạm vào kỹ thuật. Tính cách không quyết định anh có làm quản lý hay không; nó giúp anh quyết định sẽ làm quản lý theo cách nào.

Câu hỏi cho người làm nghề, chia theo bốn mặt

Nói chuyện với người đang làm nghề là cách tốt nhất để kiểm tra bốn cột của bạn. Đừng hỏi chung chung kiểu "nghề này có vui không"; hãy hỏi theo từng mặt để nhận về thông tin dùng được.

  • Về sở thích: Phần việc nào anh chị làm nhiều nhất trong tuần? Phần nào anh chị vẫn thấy hứng thú sau nhiều năm, phần nào đã thành nhàm?
  • Về năng lực: Người mới vào nghề thường vấp ở đâu? Kỹ năng nào phân biệt người làm bình thường và người làm giỏi?
  • Về giá trị: Nghề này cho anh chị điều gì mà nghề khác khó cho? Có điều gì trong nghề anh chị phải chấp nhận dù không thích?
  • Về tính cách: Một ngày anh chị gặp bao nhiêu người, ngồi một mình bao lâu? Đồng nghiệp của anh chị có những kiểu người nào, ai trụ lâu nhất?
  • Về hoàn cảnh: Thu nhập những năm đầu thế nào, có phải làm ngoài giờ, có phải đi xa không?

Hãy hỏi ít nhất hai người, tốt nhất là một người mới vào nghề vài năm và một người đã làm lâu. Người mới nhớ rõ những khó khăn ban đầu, người lâu năm thấy được đường đi dài hạn. Ghi chép ngay sau mỗi cuộc nói chuyện rồi đặt cạnh bốn cột của bạn.

Đặt lên bàn cân khi phải chọn giữa hai hướng

Khi đứng trước hai lựa chọn cụ thể, bạn có thể chấm từng mặt theo thang một tới năm. Điều quan trọng là tự đặt trọng số trước khi chấm, để không bị cảm xúc lúc chấm kéo đi.

MặtTrọng số gợi ýHướng AHướng B
Sở thích với nội dungCaoTự chấmTự chấm
Năng lực hiện có và khả năng học thêmCaoTự chấmTự chấm
Khớp với giá trị của mìnhCaoTự chấmTự chấm
Nhịp làm việc so với tính cáchTrung bìnhTự chấmTự chấm
Thu nhập, địa điểm, hoàn cảnhTuỳ giai đoạnTự chấmTự chấm

Bảng chấm không đưa ra quyết định thay bạn, nhưng nó giúp bạn thấy mình đang nghiêng về đâu và vì sao. Nếu kết quả trái với linh cảm của bạn, hãy dừng lại hỏi: linh cảm đó đến từ đâu, có điều gì bạn chưa ghi vào bảng không?

Một mẹo khác là chấm hai lần cách nhau vài ngày, một lần vào buổi sáng tỉnh táo, một lần vào buổi tối. Nếu hai lần cho kết quả khác nhau nhiều, có thể bạn đang chấm theo tâm trạng hơn là theo dữ kiện, và cần thêm thông tin trước khi quyết.

Khi nào tính cách nên được đặt nặng hơn

Có những trường hợp tính cách đáng được cân nặng hơn bình thường. Thứ nhất là khi hai lựa chọn gần như ngang nhau ở ba mặt kia; lúc đó, nhịp làm việc hợp với mình có thể là yếu tố quyết định giúp bạn gắn bó lâu. Thứ hai là khi bạn đã thử một nhịp làm việc trong thời gian dài, có ghi chép, và thấy rõ mình cạn sức kéo dài dù đã điều chỉnh. Thứ ba là khi hoàn cảnh sống đang nặng nề, như con nhỏ, chăm người ốm, và bạn cần một công việc không rút cạn phần sức còn lại.

Ngược lại, tính cách nên được cân nhẹ khi bạn còn trẻ, chưa có nhiều trải nghiệm làm việc thật, và khi nhận định về tính cách đến từ một bài trắc nghiệm trên mạng hơn là từ quan sát lâu dài. Ở giai đoạn đó, thử nhiều thứ thường đáng giá hơn chọn theo nhãn.

Dù ở trường hợp nào, hãy nhớ tính cách là mô tả xu hướng của bạn, không phải hàng rào. Nó gợi ý bạn cần chuẩn bị gì, cần nghỉ thế nào, chứ không đóng cửa nghề nào. Hai người cùng nhóm tính cách vẫn có thể hạnh phúc ở hai nghề rất khác nhau, vì sở thích, năng lực và giá trị của họ khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Nên chọn nghề theo đam mê hay theo năng lực?

Tốt nhất là tìm chỗ hai thứ gặp nhau. Nếu phải chọn, năng lực có thể luyện thêm, còn sở thích thì khó ép. Nhiều người bắt đầu từ năng lực, làm tốt dần rồi thích dần. Cũng có người bắt đầu từ sở thích rồi chăm chỉ luyện năng lực. Điều cần tránh là chọn nghề mình không thích lẫn không giỏi.

Giá trị nghề nghiệp là gì?

Đó là những điều bạn cần công việc đem lại để thấy nó đáng: thu nhập ổn định, được sáng tạo, được giúp người, được tự quyết, được học hỏi, được công nhận. Mỗi người xếp thứ tự khác nhau. Công việc trái với giá trị cốt lõi thường làm người ta khó chịu lâu dài dù lương cao.

Làm sao biết năng lực thật của mình?

Nhìn vào kết quả thật thay vì cảm nhận: điểm số các môn liên quan, sản phẩm bạn đã làm, góp ý của người làm nghề. Hỏi người từng làm việc với bạn: họ hay nhờ bạn việc gì? Những việc người khác hay nhờ mà bạn thấy dễ thường là năng lực bạn đang xem nhẹ.

Tính cách có quyết định thành công trong nghề không?

Không quyết định. Tính cách có liên quan tới cách bạn làm việc và mức tốn sức, nhưng thành công còn phụ thuộc nhiều vào năng lực, nỗ lực, môi trường, người hướng dẫn và cả may mắn. Người có tính cách khác nhau có thể thành công trong cùng một nghề theo những cách khác nhau.

Đã đi làm vài năm rồi có nên kiểm kê lại không?

Nên. Sau vài năm đi làm, bạn có nhiều trải nghiệm thật hơn để kiểm kê, và giá trị của bạn có thể đã đổi theo giai đoạn đời. Kiểm kê lại giúp bạn biết nên tiếp tục, đổi vị trí, hay chuẩn bị cho bước chuyển lớn hơn.

Có cần chuyên gia hướng nghiệp không?

Không bắt buộc, nhưng có ích khi bạn bị kẹt lâu giữa các lựa chọn, hoặc khi gia đình và bạn khó thống nhất. Người tư vấn tốt sẽ hỏi về sở thích, năng lực, giá trị và hoàn cảnh của bạn, chứ không chỉ đưa một bài test rồi kết luận nghề.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138