NT, NF, SJ và SP là bốn nhóm ghép gom 16 nhóm MBTI lại thành bốn kiểu lớn: NT (trực giác và lý trí), NF (trực giác và cảm xúc), SJ (cảm giác và kế hoạch), SP (cảm giác và linh hoạt). Mỗi nhóm ghép gồm bốn nhóm MBTI có chung hai chữ cái, chẳng hạn NT gồm INTJ, INTP, ENTJ, ENTP. Cách gom này phổ biến nhờ nhà tâm lý học người Mỹ David Keirsey, người gọi chúng là bốn "khí chất".
Bốn nhóm ghép dễ nhớ hơn 16 nhóm, nên được dùng nhiều ở lớp kỹ năng, nhóm làm việc và trang trắc nghiệm trên mạng, đôi khi dưới những tên khác như nhóm phân tích, nhóm ngoại giao, nhóm canh gác, nhóm khám phá. Bài này giải thích vì sao lại ghép như vậy, mỗi nhóm thường chú ý tới gì và cần gì, cùng những cách dùng sai hay gặp. Cũng như MBTI, bốn nhóm ghép mô tả xu hướng, không xếp ai hơn ai và không quyết định người đó làm được gì.
Bốn nhóm ghép từ đâu ra và vì sao ghép kiểu này
Ý tưởng chia con người thành vài "khí chất" có từ rất xa xưa. Trong thế kỷ hai mươi, David Keirsey nhận thấy các mô tả MBTI có thể gom lại thành bốn nhóm có nhiều điểm chung, và đặt cho chúng những cái tên dễ nhớ: người bảo vệ (SJ), nghệ nhân (SP), người lý tưởng (NF) và người duy lý (NT). Bản dịch tiếng Việt của các tên này khá khác nhau tùy nguồn, nên bài này giữ nguyên chữ cái cho rõ.
Cách ghép có một điểm lạ mà ít ai để ý: với người trực giác (N), Keirsey ghép theo chữ thứ ba (T hoặc F), còn với người cảm giác (S), lại ghép theo chữ cuối (J hoặc P). Lý do theo ông là người N khác nhau nhiều nhất ở cách ra quyết định, còn người S khác nhau nhiều nhất ở chỗ thích ổn định hay thích ứng biến. Đây là một lựa chọn lý thuyết, không phải điều đo được trực tiếp.
Cũng vì vậy, bốn nhóm ghép thừa hưởng toàn bộ giới hạn của MBTI và thêm một lớp nữa: chỉ cần một chữ cái thay đổi khi làm lại, người đó có thể nhảy sang nhóm ghép khác. Một người ra INFJ hôm nay và ISFJ tháng sau sẽ đi từ NF sang SJ, dù con người họ không hề đổi.
Bốn nhóm ghép trong một bảng
Bảng dưới gom những xu hướng hay được mô tả nhất. Đọc như bản đồ sơ lược, không phải bản mô tả chính xác cho từng người:
| Nhóm | Gồm | Thường chú ý tới | Thường cần |
|---|---|---|---|
| NT | INTJ, INTP, ENTJ, ENTP | Hệ thống, nguyên lý, năng lực, cách cải tiến | Được hiểu lý do, được tự chủ, có vấn đề đáng giải |
| NF | INFJ, INFP, ENFJ, ENFP | Ý nghĩa, con người, giá trị, sự phát triển | Thấy việc mình làm có ích, được đối xử chân thành |
| SJ | ISTJ, ISFJ, ESTJ, ESFJ | Trách nhiệm, nếp làm, sự ổn định, cộng đồng | Biết rõ vai trò, được báo trước, được ghi nhận công sức |
| SP | ISTP, ISFP, ESTP, ESFP | Hiện tại, trải nghiệm, kỹ năng thực hành, sự tự do | Có chỗ để hành động, linh hoạt, ít bị gò quy định thừa |
Cột cuối có lẽ là cột hữu ích nhất: nó gợi ý cách giao tiếp, giao việc hay động viên cho hợp. Nhưng nhu cầu thật của một người luôn nên hỏi trực tiếp, vì bảng chỉ là xu hướng của cả nhóm. Hai người cùng thuộc NT có thể khác nhau về nhu cầu nhiều hơn một người NT và một người SJ.
NT và NF: hai nhóm trực giác
Người thiên về NT thường bị hút vào câu hỏi "vì sao" và "làm sao cho tốt hơn". Họ thích hiểu hệ thống, thích thử thách trí tuệ, và đánh giá ý tưởng bằng logic. Ở một nhóm học tập, họ hay là người hỏi lại giả định ban đầu. Chỗ họ dễ vấp là quên rằng người khác cũng cần được thuyết phục bằng cảm xúc, không chỉ bằng lập luận, và dễ nóng ruột với người cần thời gian.
Người thiên về NF thường bị hút vào câu hỏi "điều này có ý nghĩa gì với con người". Họ quan tâm tới sự phát triển của bản thân và người khác, nhạy với sự chân thành và khó chịu với sự giả tạo. Ở một nhóm học tập, họ hay là người để ý xem ai đang bị bỏ lại. Chỗ họ dễ vấp là đặt kỳ vọng lý tưởng quá cao, cho cả mình lẫn người khác, rồi thất vọng.
Cả hai nhóm cùng hướng về khả năng và tương lai, nên hay hợp nhau ở những cuộc trò chuyện dài về ý tưởng. Họ khác nhau ở thước đo: hợp lý hay có ý nghĩa với con người. Một dự án tốt thường cần cả hai thước đo đó.
SJ và SP: hai nhóm cảm giác
Người thiên về SJ thường coi trọng trách nhiệm, quy trình và sự ổn định. Họ là người giữ lịch, giữ sổ sách, giữ nếp nhà và nếp cơ quan. Họ tin vào cách làm đã được kiểm chứng và thấy yên tâm khi biết trước điều gì sẽ xảy ra. Chỗ họ dễ vấp là chậm thích nghi khi bối cảnh thay đổi nhanh, hoặc gánh quá nhiều trách nhiệm vì không ai làm.
Người thiên về SP thường sống mạnh ở hiện tại, giỏi phản ứng nhanh với tình huống thực tế và học tốt nhất bằng cách làm. Họ hay giỏi các kỹ năng cần tay chân, cần ứng biến, từ sửa chữa, thể thao tới nấu nướng hay biểu diễn. Chỗ họ dễ vấp là những việc cần kế hoạch dài hơi, ít phản hồi tức thì, như ôn thi cả năm.
Một điều cần nói rõ: nhóm cảm giác hay bị mô tả trên mạng là "kém sâu sắc" hơn nhóm trực giác. Đó là định kiến không có cơ sở. Chú ý tới thực tế, chi tiết và kinh nghiệm là một cách hiểu thế giới, không phải cách hiểu kém hơn. Rất nhiều việc quan trọng nhất của một tập thể được làm xong nhờ những người như vậy.
Giao tiếp với người thiên về từng nhóm
Với người thiên về NT: nói lý do và logic trước, cho họ đặt câu hỏi vặn mà không coi là thách thức. Một câu "cách này giải quyết vấn đề gì" thuyết phục họ hơn "ai cũng làm vậy". Khi góp ý, đi thẳng vào chỗ cần sửa, kèm dữ kiện.
Với người thiên về NF: nói về mục đích và con người bị ảnh hưởng, và nói thật lòng. Họ nhận ra lời khen xã giao rất nhanh. Khi góp ý, tách rõ việc khỏi con người và nhắc điều họ đã làm tốt.
Với người thiên về SJ: nói cụ thể ai làm gì, khi nào, theo cách nào, và báo trước khi có thay đổi. Họ đánh giá cao sự đúng hẹn và tôn trọng quy trình chung. Khi góp ý, chỉ rõ bước nào cần chỉnh thay vì nhận xét chung chung.
Với người thiên về SP: cho họ thử ngay, nói ngắn, và để họ chọn cách làm. Thuyết trình dài về kế hoạch dễ làm họ mất hứng. Khi góp ý, chỉ vào kết quả cụ thể trước mắt và để họ tự tìm cách sửa.
Khi không biết người kia thiên về đâu: cứ hỏi. Câu "bạn thích mình báo trước chi tiết hay chỉ cần nói mục tiêu" giúp ích hơn mọi phỏng đoán theo nhóm.
Tình huống: một nhóm dự án có đủ bốn kiểu
Nhóm bốn sinh viên ở Đà Nẵng làm đồ án môn khởi nghiệp. Khoa, thiên về NT, muốn phân tích thị trường thật kỹ trước khi làm gì. Hằng, thiên về NF, muốn dự án giải quyết một vấn đề cho người bán hàng rong. Phúc, thiên về SJ, lập ngay bảng phân việc và lịch nộp. Nam, thiên về SP, chỉ muốn ra chợ hỏi thử vài người bán ngay chiều hôm đó.
Tuần đầu nhóm cãi nhau nhiều. Khoa thấy Nam hấp tấp, Nam thấy Khoa nói mãi không làm, Phúc mệt vì không ai theo lịch, còn Hằng buồn vì không ai nhắc tới mục đích ban đầu. Giảng viên gợi ý nhóm thử chia vai theo thế mạnh: Nam đi khảo sát thực tế, Khoa xử lý số liệu Nam mang về, Phúc giữ tiến độ, Hằng viết phần câu chuyện và gặp gỡ người bán.
Đồ án cuối kỳ được đánh giá tốt chính nhờ có đủ cả bốn góc nhìn. Điều đáng chú ý là không ai phải đổi tính cách; họ chỉ cần ngừng coi cách làm của mình là cách duy nhất đúng. Và cũng nên nhớ, bốn bạn trong ví dụ này đều có những lúc làm ngược với "nhóm" của mình, đó là chuyện bình thường.
Dùng bốn nhóm ghép cho đúng và những cách dùng sai
Bốn nhóm ghép có ích khi dùng như một ngôn ngữ chung để nói về khác biệt. Chúng gây hại khi bị dùng như một cái khuôn. Một vài ranh giới nên giữ:
- Nên: dùng để hiểu vì sao một người làm khác mình, và đặt câu hỏi tốt hơn cho người đó.
- Nên: dùng trong nhóm làm việc để mọi người thoải mái nói "mình cần báo trước" hay "mình cần hiểu lý do".
- Không nên: chia nhóm, xếp chỗ, phân việc hay tuyển người theo nhóm ghép. MBTI và các cách ghép từ nó không được thiết kế cho việc đó.
- Không nên: nói "nhóm SP không hợp học đại học" hay "nhóm NT không biết quan tâm". Mô tả xu hướng không phải giới hạn năng lực.
- Không nên: xếp trẻ em vào một nhóm rồi đối xử theo nhóm. Tính cách tuổi học trò còn đang hình thành.
- Không nên: coi bốn nhóm ghép như một hệ thống đoán vận mệnh. Nó gần với những cách phân loại vui theo ngày sinh hơn là với khoa học nếu bị dùng để phán người.
Nếu cần một công cụ được giới nghiên cứu dùng nhiều hơn, hãy tìm hiểu mô hình Năm yếu tố lớn: nó đo từng nét theo thang liên tục thay vì xếp vào hộp, nên phản ánh khác biệt giữa người với người tinh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm ghép nào tốt nhất?
Không có nhóm nào tốt nhất. Mỗi nhóm thiên về một kiểu chú ý và một kiểu nhu cầu, và tập thể nào cũng cần đủ các kiểu đó. Những bài viết xếp hạng các nhóm thường chỉ để giải trí và không có cơ sở khoa học.
Vì sao nhóm ghép của người N chia theo T/F còn người S lại chia theo J/P?
Đây là lựa chọn lý thuyết của David Keirsey. Theo ông, người trực giác khác nhau rõ nhất ở cách ra quyết định, còn người cảm giác khác nhau rõ nhất ở chỗ thích ổn định hay ứng biến. Cách ghép này hợp lý về mô tả nhưng không phải điều đã đo được trực tiếp.
Tên nhóm phân tích, ngoại giao, canh gác, khám phá có giống NT, NF, SJ, SP không?
Về cơ bản là tương ứng: phân tích với NT, ngoại giao với NF, canh gác với SJ, khám phá với SP. Một số trang trắc nghiệm phổ biến dùng các tên này cùng mô hình riêng của họ, không hoàn toàn giống MBTI chính thức.
Làm lại trắc nghiệm ra nhóm ghép khác thì sao?
Rất bình thường. Chỉ cần một chữ cái đổi là nhóm ghép đổi theo. Hãy đọc cả hai mô tả và giữ lại những nét bạn thấy đúng qua hành vi thật, thay vì cố xác định mình thuộc hẳn một nhóm.
Có nên dùng bốn nhóm ghép để chia nhóm học tập trên lớp không?
Không nên chia nhóm theo kết quả tính cách. Thầy cô có thể dùng ý tưởng về các góc nhìn khác nhau để nhắc học sinh tôn trọng cách làm của bạn, nhưng chia nhóm nên dựa vào mục tiêu bài học và sự cân bằng kỹ năng.
Bốn nhóm ghép có liên quan tới bốn khí chất cổ xưa như nóng nảy, ưu tư không?
Keirsey mượn chữ khí chất từ truyền thống cổ chia người thành vài kiểu, nhưng không nên coi bốn nhóm ghép là tương ứng một đối một với các kiểu nóng nảy, ưu tư ngày xưa. Cả hai nên được hiểu là cách mô tả xu hướng, không phải phân loại khoa học chính xác.