Tính cách gợi ý được một phần câu trả lời cho câu hỏi làm tự do hay đi làm công ty, nhưng nét đáng xem không phải hướng nội hay hướng ngoại, mà là mức tự giữ kỷ luật, khả năng chịu bất định về thu nhập, và nhu cầu có người cùng làm. Người hướng nội không tự động hợp làm tự do, người hướng ngoại không tự động hợp đi làm công ty.
Bên cạnh tính cách, giai đoạn nghề nghiệp, kỹ năng bán dịch vụ và hoàn cảnh tài chính thường nặng ký hơn. Phần dưới đưa ra bảng so sánh hai kiểu làm việc dưới góc nhìn tính cách, những nét đáng tự soi, các hiểu lầm phổ biến và cách thử làm tự do mà không phải đánh cược toàn bộ.
Vì sao hướng nội, hướng ngoại không phải câu hỏi chính
Người ta hay nghĩ người hướng nội sẽ thích làm tự do vì được ở nhà, không phải họp, không phải ăn trưa với đồng nghiệp. Thực tế làm tự do lại đòi hỏi nhiều việc mà người hướng nội có thể thấy tốn sức: tự tìm khách, tự chào giá, tự đàm phán, tự xử lý khi khách không vừa ý. Ở công ty, phần lớn những việc đó do phòng kinh doanh hay quản lý lo.
Ngược lại, người hướng ngoại có thể rất hợp làm tự do nếu nghề của họ có nhiều gặp gỡ khách hàng, hội nhóm nghề nghiệp, sự kiện. Nhưng nếu làm tự do nghĩa là ngồi ở nhà một mình tám tiếng mỗi ngày, họ có thể thấy hụt hẫng nhanh hơn người khác.
Vì vậy, câu hỏi hướng nội hay hướng ngoại chỉ cho biết bạn cần sắp xếp kiểu làm việc nào cho dễ chịu, không cho biết bạn nên chọn kiểu nào. Những nét khác trong tính cách, như mức tự giác, mức chịu đựng bất định, mức lo âu khi không có thu nhập cố định, thường nói nhiều hơn. Trong mô hình Năm yếu tố lớn, mức tận tâm và mức ổn định cảm xúc là hai chiều đáng soi ở đây.
So sánh hai kiểu làm việc dưới góc nhìn tính cách
Bảng không nói kiểu nào tốt hơn. Nó chỉ cho thấy mỗi kiểu đòi hỏi gì, để bạn đối chiếu với chính mình.
| Khía cạnh | Làm tự do | Đi làm công ty |
|---|---|---|
| Cấu trúc ngày làm việc | Tự đặt; cần tự giác cao | Có sẵn giờ giấc, lịch họp, hạn chót từ quản lý |
| Thu nhập | Lên xuống theo tháng, theo khách | Ổn định hơn, có lương cố định |
| Tiếp xúc người | Tuỳ nghề, có thể rất ít hoặc rất nhiều; phần lớn là khách hàng | Có đồng nghiệp, cấp trên; tiếp xúc đều đặn |
| Ra quyết định | Tự quyết gần như mọi thứ | Quyết trong phạm vi được giao |
| Phản hồi về công việc | Từ khách hàng, đôi khi không có | Từ quản lý, đồng nghiệp, đánh giá định kỳ |
| Học hỏi | Tự tìm khoá học, cộng đồng nghề | Có người kèm, có đào tạo nội bộ ở nhiều nơi |
Đọc bảng, bạn có thể thấy mình thoải mái với vài dòng của cột này và vài dòng của cột kia. Đó là chuyện bình thường; nhiều người chọn kiểu kết hợp như làm công ty và nhận thêm dự án tự do, hoặc làm tự do nhưng gắn với một hai khách hàng lâu dài.
Những nét đáng tự soi trước khi làm tự do
Tự giác khi không ai nhắc. Nhìn lại những lần bạn có việc không hạn chót, như tự học một kỹ năng, tự hoàn thành một dự án cá nhân. Bạn có làm tới nơi không, hay bỏ dở khi hết hứng?
Chịu được thu nhập bấp bênh. Có người thấy tháng ít việc là cơ hội nghỉ ngơi, có người mất ngủ vì lo. Hãy thử tưởng tượng hai tháng liền thu nhập chỉ bằng một nửa: bạn phản ứng thế nào?
Thoải mái khi tự giới thiệu mình. Làm tự do là liên tục chào dịch vụ. Nếu nghĩ tới chuyện gửi lời giới thiệu cho người lạ mà bạn đã thấy nặng nề, đó không phải lý do để bỏ, nhưng là thứ cần chuẩn bị kỹ.
Cần bao nhiêu người cùng làm. Một số người làm tốt nhất khi có đồng nghiệp để trao đổi, đùa vui, cùng than thở. Làm tự do vẫn có thể có điều đó qua nhóm nghề, nhưng bạn phải tự tạo ra.
Thích tự quyết hay thích có khung. Nhiều người nói thích tự do, nhưng khi phải tự quyết mọi thứ từ giá cả tới lịch làm, họ lại thấy mệt. Hãy nhớ lại lần gần nhất bạn phải tự quyết một việc lớn mà không có ai góp ý.
Tình huống: Hà My ở Lâm Đồng thử làm dịch thuật tự do
Hà My là biên dịch viên ở một công ty du lịch tại Lâm Đồng, tự nhận mình hướng nội, ghét họp hành và ồn ào văn phòng. My nghĩ làm dịch tự do tại nhà sẽ là thiên đường. Thay vì nghỉ ngay, My nhận dịch thêm vào buổi tối và cuối tuần trong sáu tháng.
Sáu tháng đó dạy My nhiều điều. My thích phần dịch ở nhà, yên tĩnh, tự sắp giờ. Nhưng My thấy rất mệt ở phần nhắn tin chào giá, theo đuổi khách trả chậm, và giải thích khi khách đòi sửa ngoài phạm vi. Những tháng ít đơn, My lo lắng tới mức không tập trung dịch được. My cũng bất ngờ nhận ra mình nhớ những câu chuyện vụn ở văn phòng hơn mình tưởng.
My không nghỉ việc. My xin công ty cho làm từ xa ba ngày mỗi tuần, giữ lại hai khách hàng dịch thuật tự do quen, bỏ những khách lẻ tốn công. Kiểu kết hợp này cho My sự yên tĩnh mình cần mà không phải gánh toàn bộ phần bán hàng và rủi ro thu nhập. Câu chuyện của My cho thấy: điều bạn ghét ở công ty chưa chắc đã biến mất khi làm tự do, và điều bạn tưởng không cần có thể lại cần.
Làm tự do cũng có nhiều kiểu, mỗi kiểu một nhịp
Khi nói "làm tự do", người ta thường nghĩ tới một người ngồi nhà với chiếc máy tính. Thực tế có nhiều cách tổ chức, và mỗi cách hợp với một kiểu người khác nhau.
| Kiểu làm tự do | Nhịp làm việc | Thường hợp với ai |
|---|---|---|
| Một mình, nhiều khách lẻ | Liên tục tìm khách mới, mỗi dự án ngắn | Người thích đổi mới, chịu được bấp bênh, không ngại chào hàng |
| Một mình, vài khách lâu dài | Ổn định gần như đi làm, ít phải tìm khách | Người cần sự đều đặn nhưng muốn tự sắp giờ |
| Nhóm nhỏ hoặc xưởng chung | Có đồng đội, chia việc bán hàng và làm chuyên môn | Người cần có người cùng làm, thích trao đổi |
| Kết hợp với việc công ty | Lương cố định cộng dự án ngoài giờ | Người muốn thử mà chưa sẵn sàng bỏ ổn định |
| Làm tại chỗ khách theo dự án | Đi nhiều nơi, gặp nhiều người, mỗi đợt vài tuần | Người thích di chuyển, hợp với nhiều người hướng ngoại |
Nhìn vào bảng, bạn sẽ thấy câu hỏi "có nên làm tự do" quá rộng. Câu hỏi hữu ích hơn là "kiểu làm tự do nào, với bao nhiêu khách, làm ở đâu và với ai". Một người hướng nội ghét chào hàng có thể rất hợp với kiểu vài khách lâu dài, trong khi lại khổ sở với kiểu nhiều khách lẻ. Hai kiểu đó gần như là hai công việc khác nhau.
Những hiểu lầm hay gặp về làm tự do và tính cách
Một số niềm tin phổ biến nghe hợp lý nhưng dễ dẫn tới quyết định vội.
- "Hướng nội thì làm tự do sẽ đỡ mệt." Đỡ mệt vì họp hành, nhưng thêm mệt vì bán hàng và đàm phán, những việc trước đây có người khác lo.
- "Làm tự do là làm ít hơn." Nhiều người làm tự do làm nhiều giờ hơn đi làm công ty, nhất là những năm đầu, vì phải tự lo cả phần tìm khách và giấy tờ.
- "Người kỷ luật kém thì không làm tự do được." Kỷ luật có thể dựa vào hệ thống bên ngoài như hẹn giờ với bạn làm cùng, cam kết hạn với khách, chứ không chỉ dựa vào ý chí.
- "Đi làm công ty là mất tự do." Nhiều công ty cho làm từ xa, giờ linh hoạt, quyền tự quyết lớn. Hỏi kỹ trước khi kết luận.
- "Tính cách quyết định mình có thành công khi làm tự do không." Kỹ năng nghề, mạng lưới quen biết, khả năng định giá và một chút may mắn thường ảnh hưởng nhiều hơn.
Mỗi hiểu lầm trên đều có phần đúng với một số người. Cách duy nhất để biết nó đúng với bạn hay không là thử ở quy mô nhỏ.
Thử làm tự do mà không đánh cược tất cả
Cách an toàn nhất là bắt đầu song song với việc đang làm, rồi quan sát chính mình trong một khoảng đủ dài.
- Nhận một hai dự án nhỏ ngoài giờ trong ba đến sáu tháng, đủ để trải qua cả phần tìm khách, làm việc, bàn giao và thu tiền.
- Ghi lại mỗi tuần: phần nào bạn thấy có sức, phần nào bạn né tránh, lúc nào bạn lo lắng về tiền.
- Thử ít nhất một tháng làm việc hoàn toàn theo lịch tự đặt, như ngày nghỉ phép hay kỳ nghỉ dài, để biết bạn giữ nhịp thế nào khi không có giờ hành chính.
- Tính toán chi phí sống và quỹ dự phòng bạn cần trước khi chuyển hẳn.
- Nếu thấy hợp, cân nhắc bước trung gian như làm bán thời gian hoặc làm từ xa, trước khi nghỉ hẳn.
Nhiều người kết thúc giai đoạn thử với lựa chọn kết hợp chứ không phải một trong hai cực. Đó thường là lựa chọn bền nhất, vì nó cho bạn sự ổn định của công ty và sự linh hoạt của làm tự do.
Khi đánh giá giai đoạn thử, đừng chỉ nhìn số tiền kiếm được. Hãy nhìn cả mức lo lắng, chất lượng giấc ngủ, thời gian cho gia đình và mức hứng thú với công việc. Một kiểu làm việc kiếm nhiều hơn mà khiến bạn bồn chồn cả tuần chưa chắc đã là lựa chọn tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội có hợp làm freelance không?
Có thể hợp nếu họ chuẩn bị được phần tìm khách và đàm phán, những việc trước đây công ty lo. Nhiều người hướng nội làm tự do giữ ít khách hàng lâu dài thay vì chạy theo nhiều khách lẻ, nhờ đó giảm bớt số lần phải chào giá và làm quen người mới.
Người hướng ngoại làm tự do có bị cô đơn không?
Một số người có. Cách bù thường gặp là làm việc ở không gian làm việc chung, tham gia nhóm nghề, hẹn làm việc cùng bạn bè cũng làm tự do, và chọn nghề có nhiều gặp gỡ khách hàng. Nếu vẫn thấy hụt hẫng lâu, kiểu làm kết hợp có thể hợp hơn.
Kỷ luật kém thì có nên làm tự do không?
Bạn có thể bù bằng hệ thống: chia việc nhỏ, đặt hạn với khách sớm hơn hạn thật, làm việc cùng một người bạn qua gọi video, dùng giờ cố định mỗi ngày. Nếu đã thử nhiều cách mà vẫn trễ hạn liên tục, đi làm công ty có khung sẵn sẽ đỡ áp lực hơn.
Làm tự do có ảnh hưởng tới cơ hội thăng tiến không?
Làm tự do không có thang thăng tiến như công ty, nhưng bạn có thể tăng giá, chọn khách tốt hơn, mở rộng thành nhóm nhỏ. Nếu sau này muốn quay lại công ty, kinh nghiệm tự do thường được đánh giá tốt khi bạn có sản phẩm và khách hàng cụ thể để kể.
Có nên làm trắc nghiệm tính cách để quyết định làm tự do không?
Trắc nghiệm có thể gợi ý vài điều về mức tự giác hay mức lo âu của bạn, nhưng không thay được trải nghiệm thật. Vài tháng nhận dự án ngoài giờ sẽ cho bạn câu trả lời rõ hơn bất kỳ bài trắc nghiệm nào.