Hai chữ hướng nội và hướng ngoại đã đổi nghĩa qua ba chặng. Carl Jung (1921) dùng chúng để chỉ hướng của sự chú ý và hứng thú, quay vào bên trong hay ra bên ngoài. Hans Eysenck biến hướng ngoại thành một thang đo được bằng bảng hỏi và tìm cơ sở sinh học cho nó. Mô hình Năm yếu tố lớn (Big Five) giữ hướng ngoại là một chiều lớn nhưng chia nó thành nhiều mặt nhỏ như thích giao du, dám lên tiếng, nhịp hoạt động và cảm xúc tích cực.
Ba cách hiểu này không loại trừ nhau, nhưng cũng không giống nhau. Khi đọc một bài viết, làm một bài trắc nghiệm, hay nghe ai đó nói "người hướng nội thì...", biết họ đang dùng cách hiểu nào giúp bạn đánh giá được điều họ nói đúng tới đâu. Bài này đi qua từng chặng, so sánh chúng, và đưa ra cách đọc thông tin về hướng nội trên mạng cho tỉnh táo.
Chặng một: Jung và hướng của sự chú ý
Carl Jung, bác sĩ tâm thần người Thuỵ Sĩ, trình bày khái niệm hướng nội và hướng ngoại trong cuốn Các kiểu tâm lý xuất bản năm 1921. Với Jung, đây là hai thái độ cơ bản: người hướng ngoại để sự chú ý và hứng thú chảy ra thế giới bên ngoài, tức con người, sự vật, sự kiện; người hướng nội để nó quay về thế giới bên trong, tức suy nghĩ, cảm nhận, ý nghĩa riêng mà mình gán cho sự việc.
Jung ghép hai thái độ này với bốn chức năng tâm lý mà ông mô tả là tư duy, cảm xúc, cảm giác và trực giác, tạo thành tám kiểu. Ông nhấn mạnh rằng không có ai thuần một kiểu: mỗi người đều có cả hai thái độ, chỉ là một bên chiếm ưu thế hơn, và bên kia vẫn hoạt động, có khi ở mức khó nhận ra.
Điều đáng chú ý là ở Jung, hướng ngoại không đồng nghĩa với thích tiệc tùng hay nói nhiều. Đó là chuyện tâm trí bạn hay đi ra hay đi vào. Nhiều mô tả đời thường ngày nay chỉ giữ lại phần giao tiếp xã hội, nên đã hẹp hơn ý gốc khá nhiều.
Từ Jung đến MBTI: phép chia đôi
Dựa trên ý tưởng của Jung, Katharine Cook Briggs và con gái là Isabel Briggs Myers xây dựng bộ chỉ báo mà ngày nay gọi là MBTI. Bộ này giữ cặp hướng nội và hướng ngoại (I và E), thêm ba cặp khác, và xếp mỗi người vào một trong mười sáu nhóm. Mục tiêu ban đầu là giúp người bình thường hiểu và dùng được lý thuyết của Jung.
Cái giá của sự dễ hiểu là phép chia đôi. Theo Jung, mỗi người có cả hai thái độ với mức khác nhau; trong MBTI, mỗi người được xếp vào một phía. Người ở gần giữa thang vì thế dễ bị lật nhóm khi làm lại, và hai người cùng chữ I có thể khác nhau rất xa về mức hướng nội.
MBTI vẫn được dùng rộng rãi để trò chuyện về khác biệt và tự tìm hiểu bản thân. Nhưng trong giới nghiên cứu, nó thường được coi là kém chặt chẽ hơn các thang đo liên tục, nhất là về độ ổn định khi làm lại. Vì vậy không nên dùng MBTI để tuyển chọn hay chấm điểm con người.
Chặng hai: Eysenck biến hướng ngoại thành thang đo
Hans Eysenck, nhà tâm lý học làm việc ở Anh, tiếp cận theo hướng khác hẳn. Thay vì phân kiểu, ông coi hướng ngoại là một chiều liên tục mà ai cũng có điểm ở đâu đó, đo bằng bảng hỏi và phân tích thống kê. Ông đặt nó cạnh một chiều khác là tính bất ổn cảm xúc, về sau thêm một chiều thứ ba, tạo thành một mô hình tính cách ít chiều nhưng có thể kiểm chứng.
Eysenck còn cố tìm gốc sinh học cho hướng ngoại. Giả thuyết nổi tiếng của ông cho rằng người hướng nội có mức kích hoạt nền của não cao hơn, nên dễ thấy quá tải khi môi trường nhiều kích thích; người hướng ngoại có mức nền thấp hơn nên tìm thêm kích thích. Giả thuyết này đã được kiểm tra nhiều lần với kết quả lẫn lộn, có chỗ ủng hộ, có chỗ không.
Đóng góp lớn nhất của chặng này là chuyển hướng ngoại từ một ý niệm triết học thành thứ đo được, so sánh được giữa người với người. Từ đây, câu hỏi không còn là "bạn thuộc kiểu nào" mà là "bạn đứng ở đâu trên thang".
Chặng ba: Big Five chia hướng ngoại thành nhiều mặt
Mô hình Năm yếu tố lớn hình thành từ việc phân tích cách con người dùng ngôn ngữ để mô tả tính cách nhau, rồi kiểm chứng bằng bảng hỏi trên nhiều nhóm người. Hướng ngoại là một trong năm chiều, và một bộ đo phổ biến của mô hình này chia nó thành sáu mặt nhỏ:
| Mặt | Nghĩa | Ví dụ trong đời thường |
|---|---|---|
| Ấm áp, thân thiện | Dễ tỏ ra quý mến người khác | Gặp người mới là hỏi han, cười nói tự nhiên |
| Thích giao du | Thích ở giữa đông người | Thấy bữa tiệc mười người vui hơn bữa cơm hai người |
| Quyết đoán, dám lên tiếng | Dễ nói ý mình, nhận vai dẫn dắt | Trong nhóm hay là người chốt kế hoạch |
| Nhịp hoạt động | Thích làm nhanh, nhiều việc | Lịch kín vẫn thấy ổn |
| Tìm cảm giác mạnh | Thích cái mới, cái náo nhiệt | Chọn lễ hội đông người hơn quán yên tĩnh |
| Cảm xúc tích cực | Hay thấy hào hứng, vui vẻ | Dễ cười, dễ phấn khởi trước chuyện nhỏ |
Một người có thể cao ở mặt này, thấp ở mặt kia. Có người dám lên tiếng rất mạnh trong công việc nhưng không thích tiệc tùng; có người thân thiện, ấm áp nhưng nhịp sống chậm. Vì vậy điểm hướng ngoại tổng chỉ là con số gộp, đọc kỹ từng mặt mới thấy rõ người.
So sánh ba cách hiểu cạnh nhau
Bảng dưới đặt ba chặng cạnh nhau để thấy chúng khác ở đâu. Không cách nào là "sai", mỗi cách hợp với một mục đích:
| Jung | MBTI | Eysenck và Big Five | |
|---|---|---|---|
| Hướng ngoại là gì | Sự chú ý và hứng thú hướng ra ngoài | Một nửa của cặp E và I | Một chiều tính cách đo bằng điểm |
| Cách xếp người | Thái độ ưu thế, không ai thuần một kiểu | Chia đôi, mỗi người một chữ | Điểm liên tục trên thang |
| Cách đo | Quan sát lâm sàng, mô tả | Bảng hỏi có bản quyền | Bảng hỏi, phân tích thống kê |
| Hợp để làm gì | Suy ngẫm về đời sống tinh thần | Trò chuyện, tự tìm hiểu | Nghiên cứu, so sánh, theo dõi thay đổi |
| Giới hạn chính | Khó kiểm chứng | Chia đôi, làm lại dễ đổi nhóm | Con số khô, cần giải thích mới dùng được |
Khi giới nghiên cứu nói "có bằng chứng", họ thường đang nói về cách hiểu thứ ba. Khi mạng xã hội nói về "người hướng nội", họ thường dùng một bản pha trộn của cả ba, đôi khi thêm những điều không có trong cách nào cả.
Ngày nay giới nghiên cứu còn bàn gì
Một điểm ít người để ý: trong mô hình Năm yếu tố lớn không có thang "hướng nội" riêng. Hướng nội đơn giản là điểm thấp trên thang hướng ngoại. Nói cách khác, khoa học đo hướng nội chủ yếu qua những gì người ta ít có, như ít tìm đám đông, ít tìm cảm giác mạnh. Một số nhà nghiên cứu và người viết cho rằng cách đo này bỏ sót những mặt tích cực mà người hướng nội tự nhận, như thích suy ngẫm hay có đời sống bên trong phong phú, và câu hỏi này vẫn đang được bàn.
Câu hỏi thứ hai là tính cách thay đổi đến đâu. Nhiều nghiên cứu theo dõi cùng một nhóm người qua nhiều năm cho thấy tính cách nói chung khá ổn định ở tuổi trưởng thành nhưng vẫn dịch chuyển nhẹ, và các mặt khác nhau có thể dịch theo hướng khác nhau. Vì vậy câu "tính hướng là cố định cả đời" và câu "tính cách đổi được dễ dàng" đều nói quá.
Với người đọc bình thường, hai câu hỏi này nhắc rằng hướng nội và hướng ngoại là công cụ để hiểu, chưa phải câu trả lời cuối cùng. Các khái niệm vẫn đang được làm rõ thêm, nên giữ một chút khiêm tốn khi dùng chúng để nói về mình hay về người khác là hợp lý.
Biết lịch sử khái niệm để làm gì
Đọc bài trên mạng tỉnh táo hơn. Khi thấy một bài nói chắc "não người hướng nội khác hẳn", bạn biết đó là giả thuyết của Eysenck đang được tranh luận, không phải điều đã xong xuôi.
Hiểu vì sao các bài trắc nghiệm cho kết quả khác nhau. Một bài dựa trên Jung và MBTI sẽ chia bạn vào một nhóm; một bài theo Big Five sẽ cho bạn một điểm. Hai kết quả không mâu thuẫn, chỉ là đo theo hai cách.
Không bị gò vào một hình ảnh hẹp. Biết Jung hiểu hướng nội rộng hơn chuyện ít nói, bạn bớt dùng chữ này theo nghĩa "ngại người".
Biết mình nên đọc mặt nào. Nếu bạn ngại tiệc nhưng mạnh dạn trong công việc, mô tả theo từng mặt của Big Five sẽ đúng với bạn hơn một nhãn chung.
Tránh trích sai. Nhiều câu được gán cho Jung trên mạng không có trong sách của ông. Khi trích tên người, hãy dè dặt nếu không thấy nguồn rõ ràng.
Năm câu hỏi khi đọc một bài viết về hướng nội
Lần tới khi đọc một bài, xem một đoạn video hay một bức ảnh chia sẻ về người hướng nội và hướng ngoại, thử đi qua năm câu sau:
- Bài này đang hiểu hướng nội theo nghĩa nào: hướng chú ý như Jung, một chữ cái như MBTI, hay một điểm trên thang như Big Five?
- Bài có chia người thành hai nhóm rõ ràng không, hay thừa nhận có vùng giữa?
- Những câu "nghiên cứu cho thấy" có nói rõ nghiên cứu nào, hay chỉ là lời khẳng định chung?
- Bài có gán thêm cho hướng nội những thứ khác như nhút nhát, sâu sắc, lạnh lùng không?
- Đọc xong, bạn biết thêm cách sắp xếp đời sống, hay chỉ thêm một cái nhãn để tự gọi mình?
Không cần bài nào cũng qua đủ năm câu. Một bài vui để đọc thì cứ đọc vui. Nhưng bài nào định giúp bạn ra quyết định, như chọn nghề, chọn bạn đời hay đánh giá người khác, thì nên qua được hầu hết.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đặt ra khái niệm hướng nội và hướng ngoại?
Khái niệm được Carl Jung trình bày có hệ thống trong cuốn Các kiểu tâm lý năm 1921 và đưa vào tâm lý học hiện đại. Về sau Hans Eysenck và mô hình Big Five phát triển nó thành thang đo.
MBTI có phải do Jung tạo ra không?
Không. MBTI do Katharine Cook Briggs và Isabel Briggs Myers xây dựng dựa trên ý tưởng của Jung. Jung mô tả các kiểu tâm lý, còn bộ chỉ báo và cách chia mười sáu nhóm là của hai bà.
Big Five và MBTI cái nào đáng tin hơn?
Trong giới nghiên cứu, Big Five được dùng nhiều hơn vì cho điểm liên tục và có nhiều bằng chứng về độ ổn định. MBTI dễ hiểu, hợp để trò chuyện, nhưng chia đôi nên kết quả dễ đổi khi làm lại.
Giả thuyết kích hoạt não của Eysenck đã được chứng minh chưa?
Chưa trọn vẹn. Có những kết quả ủng hộ, như người hướng nội nhạy hơn với một số kích thích, nhưng cũng có kết quả không khớp. Nên coi đây là một giải thích đang được bàn.
Theo Jung, có người hoàn toàn hướng nội không?
Không. Jung cho rằng ai cũng có cả hai thái độ, chỉ là một bên chiếm ưu thế. Ý này gần với cách nhìn thang đo liên tục ngày nay hơn là phép chia đôi của các bài trắc nghiệm phổ biến.
Hướng ngoại trong Big Five gồm những gì?
Một bộ đo phổ biến chia hướng ngoại thành sáu mặt: ấm áp, thích giao du, quyết đoán, nhịp hoạt động, tìm cảm giác mạnh và cảm xúc tích cực. Một người có thể cao ở mặt này và thấp ở mặt khác.