Cách đáng tin nhất để biết mình hướng nội hay hướng ngoại là quan sát xem bạn hồi sức bằng gì khi được tự do chọn, qua nhiều tuần chứ không qua một buổi, rồi đối chiếu với nhận xét của người hiểu bạn. Một bài trắc nghiệm có thể gợi ý, nhưng không nên là bằng chứng duy nhất.
Khó tự biết vì ba lẽ: công việc buộc nhiều người đóng vai sôi nổi hoặc trầm lặng trái với bản tính, hình ảnh "mình muốn có" chen vào câu trả lời, và các bài trắc nghiệm chia đôi dễ lật kết quả. Phần dưới đưa ra cách tự quan sát từng bước, cách tách vai trò khỏi bản tính, cách hỏi người khác, và những kết luận không nên rút ra dù kết quả là gì.
Vì sao tự biết mình lại khó hơn tưởng
Thoạt nghe, câu hỏi "mình hướng nội hay hướng ngoại" có vẻ dễ trả lời. Nhưng khi ngồi trả lời thật, nhiều người phân vân. Lý do đầu tiên là vai trò. Một giáo viên đứng lớp, một nhân viên chăm sóc khách hàng, một trưởng nhóm bán hàng phải nói chuyện cả ngày. Làm lâu, họ tự thấy mình giỏi giao tiếp và dễ kết luận mình hướng ngoại, dù tối nào cũng chỉ muốn im lặng.
Lý do thứ hai là hình ảnh mong muốn. Ở nhiều gia đình, trẻ ít nói được khen là ngoan; ở nhiều công ty, người sôi nổi được khen là năng động. Khi trả lời câu hỏi về bản thân, ta dễ chọn đáp án giống hình ảnh được khen hơn là giống thói quen thật.
Lý do thứ ba là trí nhớ chọn lọc. Ta nhớ rõ buổi tiệc vui nhất hoặc buổi tối cô đơn nhất, và dùng nó làm đại diện cho cả con người mình. Muốn vượt qua ba cái bẫy đó, cần nhìn vào hành vi lặp lại khi bạn được tự do chọn, chứ không nhìn vào những gì bạn phải làm hay muốn mình là.
Câu hỏi then chốt: được tự do chọn thì bạn hồi sức bằng gì
Hãy thử một phép thử đơn giản gọi là "ngày trống". Chọn một ngày nghỉ không có việc bắt buộc, không hẹn trước ai, rồi để ý xem tự nhiên bạn làm gì trong nửa ngày đầu. Bạn có cầm điện thoại nhắn rủ ai đó đi đâu không? Hay bạn pha một ấm trà, dọn phòng, đọc sách, đi dạo một mình, và thấy thế là đủ?
Tiếp theo, để ý cảm giác vào cuối ngày. Nếu bạn ở nhà cả ngày và tối thấy khoan khoái, nhiều khả năng bạn nghiêng về hướng nội. Nếu bạn ở nhà cả ngày và tối thấy uể oải, bứt rứt, rồi bật dậy hẹn bạn đi ăn, nhiều khả năng bạn nghiêng về hướng ngoại. Nếu bạn đi gặp bạn bè và tối thấy đầy năng lượng, đó cũng là gợi ý về phía hướng ngoại.
Một ngày trống chưa đủ để kết luận, vì hôm đó có thể bạn đang mệt hay đang vui vì chuyện khác. Lặp lại phép thử ba bốn lần trong vài tuần, ghi lại ngắn gọn, rồi mới nhìn xu hướng. Điều bạn tìm không phải đáp án tuyệt đối, mà là hướng nghiêng lặp lại.
Sáu tình huống đời thường để đối chiếu
Ngoài ngày trống, những tình huống nhỏ hằng ngày cũng cho thấy hướng nghiêng. Đọc từng dòng và chọn cột giống bạn hơn, không cần giống hoàn toàn:
| Tình huống | Người nghiêng hướng nội hay làm | Người nghiêng hướng ngoại hay làm |
|---|---|---|
| Được nghỉ phép bất ngờ một ngày | Ở nhà làm việc riêng, thấy như được thưởng | Rủ ai đó đi đâu, ở nhà lâu thấy phí |
| Đến sớm một buổi tiệc | Tìm việc phụ chủ nhà hoặc đứng gần người quen duy nhất | Bắt chuyện ngay với người đứng gần |
| Làm bài tập nhóm | Thích nhận phần làm riêng rồi ghép lại | Thích ngồi cùng nhau làm từ đầu đến cuối |
| Đi du lịch | Thích nhóm nhỏ, lịch thưa, có lúc tách ra đi riêng | Thích đoàn đông, lịch dày, đi đâu cũng có người |
| Có chuyện buồn | Nghĩ một mình trước, kể sau | Gọi ngay cho ai đó để kể |
| Cuối một tuần bận rộn | Muốn huỷ bớt hẹn | Muốn thêm một cuộc vui để xả |
Nếu bạn rơi vào cột trái ở bốn năm dòng, bạn nghiêng khá rõ về hướng nội; cột phải cũng vậy với hướng ngoại. Nửa nọ nửa kia thì bạn có lẽ đứng gần giữa thang. Bảng không phải bài kiểm tra có điểm, chỉ là một tấm gương nữa để soi cùng các cách khác.
Tách vai trò công việc khỏi bản tính
Cô Ngân dạy tiểu học ở Huế, mỗi ngày nói chuyện với ba mươi học sinh và gặp phụ huynh liên tục. Đồng nghiệp ai cũng bảo cô hoạt bát. Nhưng chiều nào về nhà, cô cũng tắt chuông điện thoại một tiếng, ngồi tưới cây, không muốn ai hỏi chuyện. Cuối tuần cô từ chối gần hết lời mời đi chơi.
Nếu chỉ nhìn giờ làm việc, người ta sẽ nói cô Ngân hướng ngoại. Nhìn giờ tự do, bức tranh khác hẳn. Kỹ năng giao tiếp của cô là thật và rất tốt, nhưng đó là thứ cô rèn được, không phải thứ làm cô hồi sức. Rất nhiều người làm nghề cần nói nhiều mà vẫn nghiêng về hướng nội, và ngược lại cũng có người làm việc một mình cả ngày mà vẫn nghiêng hẳn về hướng ngoại.
Khi tự quan sát, hãy chia đời sống thành hai phần: phần bắt buộc (công việc, học tập, nghĩa vụ gia đình) và phần tự chọn (buổi tối, ngày nghỉ, cách bạn nghỉ ngơi). Hướng nghiêng của bạn hiện rõ nhất ở phần tự chọn. Phần bắt buộc chỉ cho biết bạn đã rèn được những kỹ năng gì.
Hỏi người hiểu mình, hỏi sao cho có ích
Người sống cùng hay làm cùng lâu năm thường thấy những điều bạn không tự thấy. Nhưng hỏi chung chung "mày thấy tao hướng nội không" thường chỉ nhận được câu trả lời theo ấn tượng. Hỏi cụ thể sẽ tốt hơn:
- Chọn hai ba người biết bạn ở những hoàn cảnh khác nhau, ví dụ một người nhà, một bạn thân, một đồng nghiệp.
- Hỏi về hành vi, không hỏi về nhãn: "Sau mấy buổi đông người, cậu thấy mình thường thế nào?"
- Hỏi về những lúc bạn trông vui nhất: "Lúc nào cậu thấy mình thoải mái nhất?"
- Hỏi về lúc bạn trông mệt nhất: "Có kiểu hoạt động nào mà xong là mình trông đuối hẳn không?"
- Nghe hết, không cãi lại ngay, ghi lại những chỗ nhiều người nói giống nhau.
- Đối chiếu với điều bạn tự quan sát; chỗ trùng là chỗ đáng tin nhất.
Nếu nhận xét của người khác khác hẳn cảm nhận của bạn, đừng vội kết luận ai đúng. Có thể bạn thể hiện ra ngoài khác với cảm giác bên trong, và chính khoảng cách đó là điều đáng hiểu thêm.
Dùng trắc nghiệm sao cho có ích
Trắc nghiệm không vô dụng, chỉ là cần dùng đúng chỗ. Vài cách giúp kết quả bớt lệch:
- Ưu tiên bài cho điểm theo mức độ trên một thang, như các bài theo mô hình Năm yếu tố lớn (Big Five), hơn bài chỉ trả về một chữ cái.
- Làm vào một ngày bình thường, không làm ngay sau một buổi tiệc mệt hay một tuần ở nhà một mình.
- Trả lời theo điều bạn thường làm, không theo điều bạn muốn làm hay nghĩ mình nên làm.
- Đọc mức điểm hoặc phần trăm nếu có; một kết quả "hướng nội 52 phần trăm" khác xa "hướng nội 90 phần trăm".
- Làm lại sau vài tháng; nếu kết quả lật qua lật lại, nhiều khả năng bạn đứng gần giữa.
- Coi kết quả là một nguồn tham khảo, đặt cạnh quan sát của bạn và nhận xét của người khác.
Những bài trên mạng gắn thêm hình ảnh nhân vật, màu sắc, con vật đại diện cho từng nhóm thường vui để chia sẻ hơn là để hiểu mình. Đọc cho vui thì được, đừng ra quyết định quan trọng dựa vào chúng.
Những kết luận không nên rút ra, dù kết quả là gì
"Mình hướng nội nên không hợp nghề cần giao tiếp." Tính hướng chỉ gợi ý bạn sẽ cần nghỉ ngơi kiểu nào, không quyết định bạn làm được nghề gì. Rất nhiều người hướng nội làm tốt những nghề phải nói nhiều.
"Mình hướng ngoại nên không cần thời gian một mình." Ai cũng cần lúc yên để nghĩ, để nghỉ. Bỏ qua điều này dễ dẫn tới kiệt sức mà không nhận ra.
"Kết quả này đúng mãi." Xu hướng cơ bản khá ổn định ở người trưởng thành, nhưng vẫn dịch chuyển nhẹ theo tuổi và hoàn cảnh. Cách bạn sống và cư xử thì thay đổi được nhiều hơn.
"Người khác hướng với mình thì khó làm bạn." Bạn bè, vợ chồng, đồng nghiệp khác hướng vẫn hợp nhau tốt nếu chịu nói ra nhu cầu. Khác hướng không phải là khắc nhau.
"Biết rồi thì thôi, không cần làm gì." Biết hướng nghiêng chỉ có ích khi bạn dùng nó để sắp xếp lịch, chọn cách nghỉ, và nói rõ nhu cầu với người xung quanh.
Đặt mình lên thang thay vì chọn phe
Sau khi đã thử ngày trống, đối chiếu tình huống, hỏi người thân và làm một bài trắc nghiệm tử tế, hãy thử tổng hợp theo một cách khác: thay vì chọn "hướng nội" hay "hướng ngoại", cho mình một vị trí trên thang từ 1 đến 10, trong đó 1 là rất cần yên tĩnh và 10 là rất cần đông người. Con số này chỉ để bạn tự dùng, không cần chính xác, không cần so với ai.
Làm thêm một bước nữa: đặt con số theo từng hoàn cảnh. Với bạn bè thân, có thể bạn ở mức 7. Với người lạ, có thể bạn ở mức 3. Ở chỗ làm, có thể bạn ở mức 5. Bức tranh nhiều con số như vậy gần với sự thật hơn một chữ duy nhất, và dùng được ngay: bạn biết mình nên nhận lời đi đâu, nên từ chối gì, nên nghỉ sau loại việc nào.
Vài tháng sau, xem lại các con số. Nếu chúng dịch chuyển, đó không phải dấu hiệu bạn đã hiểu sai lần trước. Hoàn cảnh sống thay đổi thì nhu cầu cũng thay đổi theo, và bản đồ về chính mình nên được vẽ lại định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào biết chắc chắn mình hướng nội hay hướng ngoại không?
Không có cách nào cho câu trả lời tuyệt đối, vì đây là thang đo liên tục. Quan sát cách bạn hồi sức khi được tự do chọn qua nhiều tuần, kết hợp nhận xét của người hiểu bạn, là cách đáng tin nhất hiện có.
Mình nói chuyện giỏi thì có phải là hướng ngoại không?
Không chắc. Nói chuyện giỏi là kỹ năng, rèn được ở bất kỳ ai. Câu hỏi đúng là sau khi nói chuyện nhiều, bạn thấy hăng hái hơn hay mệt hơn.
Nên làm trắc nghiệm hướng nội hướng ngoại ở đâu?
Nên chọn bài cho điểm theo mức độ, có giải thích rõ cách tính, tốt nhất là theo mô hình Big Five. Dù làm ở đâu, hãy coi kết quả là tham khảo và đối chiếu với quan sát của chính bạn.
Vì sao bạn bè thấy mình hướng ngoại mà mình thấy mình hướng nội?
Có thể vì bạn bè chỉ thấy bạn ở những lúc gặp gỡ, khi bạn thường vui vẻ, còn họ không thấy bạn mệt ra sao sau đó. Cảm giác bên trong của bạn là bằng chứng quan trọng, đừng bỏ qua.
Trẻ con có tự quan sát được mình hướng nội hay hướng ngoại không?
Trẻ nói được mình thích chơi đông hay chơi ít bạn, nhưng tính cách ở tuổi nhỏ còn thay đổi nhiều. Cha mẹ nên quan sát và trò chuyện với con, tránh gắn cho con một nhãn cố định.
Biết mình hướng nội hay hướng ngoại để làm gì?
Để sắp xếp lịch sống, chọn cách nghỉ ngơi và nói rõ nhu cầu với người xung quanh. Nó không dùng để chọn nghề thay bạn, cũng không dùng để xếp mình hơn hay kém ai.