Trong Big Five, hướng ngoại (Extraversion) là một thang đo liên tục gồm nhiều khía cạnh: ấm áp với người khác, thích chỗ đông người, quyết đoán, nhịp sống nhanh, thích cảm giác mạnh và hay có cảm xúc tích cực. Điểm của bạn trên thang này là tổng của sáu phần đó, nên hai người cùng điểm vẫn có thể khác nhau rất nhiều.
Cách hiểu đời thường thu hướng ngoại lại thành "nói nhiều, thích tiệc tùng", còn hướng nội thành "ít nói, thích ở nhà". Big Five đo chi tiết hơn thế. Bài này tập trung vào cách thang hướng ngoại được đo và đọc trong mô hình Năm yếu tố lớn: nó gồm những gì, điểm cao hay thấp nói lên điều gì và không nói lên điều gì, và vì sao đọc từng khía cạnh hữu ích hơn nhìn một con số tổng.
Hướng ngoại trong Big Five khác cách hiểu thông thường ở đâu
Khái niệm hướng nội và hướng ngoại được Carl Jung đưa ra trong cuốn "Các kiểu tâm lý" năm 1921, theo nghĩa hướng năng lượng tâm trí vào thế giới bên trong hay bên ngoài. Hans Eysenck sau đó biến nó thành một trục đo được trong mô hình của ông, và Big Five tiếp tục giữ nó như một trong năm yếu tố.
Khác biệt lớn nhất so với cách hiểu đời thường: Big Five không chia đôi. Bạn không là người hướng nội hay hướng ngoại, mà ở một điểm trên thang, và phần đông người nằm ở vùng giữa. Cái mà người ta hay gọi là "hướng trung" thật ra chỉ là vùng giữa của thang này, không phải một nhóm thứ ba riêng biệt.
Khác biệt thứ hai: thang này đo hành vi và cảm xúc quan sát được, như bạn có hay chủ động bắt chuyện, có thích nhịp sống nhanh, có hay thấy hào hứng không. Nó không đo trực tiếp chuyện "nạp năng lượng" từ đâu, một cách giải thích phổ biến nhưng khó kiểm chứng bằng bảng hỏi. Vì vậy, kết quả Big Five có thể khác cảm nhận của bạn về mình, và khi đó đáng để xem lại từng khía cạnh thay vì vội kết luận bài trắc nghiệm sai.
Sáu khía cạnh: điểm cao và điểm thấp trông thế nào
Theo cách chia của bộ câu hỏi NEO do Costa và McCrae xây dựng, hướng ngoại gồm sáu khía cạnh. Đọc từng dòng và tự hỏi mình gần cột nào hơn:
| Khía cạnh | Điểm cao thường thấy | Điểm thấp thường thấy |
|---|---|---|
| Ấm áp | Thân thiện nhanh, dễ thể hiện tình cảm | Lịch sự nhưng giữ khoảng cách, thân dần |
| Thích chỗ đông người | Tìm tới nhóm lớn, tiệc, sự kiện | Thích gặp một hai người, chỗ yên |
| Quyết đoán | Hay dẫn dắt, nói ý mình trước | Để người khác dẫn, góp ý khi được hỏi |
| Nhịp hoạt động | Lịch kín, làm nhanh, ít ngồi yên | Nhịp thong thả, thích làm từ từ |
| Tìm cảm giác mạnh | Thích ồn ào, mạo hiểm, cái mới lạ dồn dập | Thích yên, ít kích thích |
| Cảm xúc tích cực | Hay hào hứng, vui vẻ ra mặt | Vui kiểu lặng lẽ, ít thể hiện |
Một số nhà nghiên cứu gom sáu khía cạnh này thành hai mặt: sự nhiệt tình, gồm ấm áp, thích đông và cảm xúc tích cực; và sự quyết đoán, gồm dẫn dắt và nhịp hoạt động. Hai mặt này đi cùng nhau ở nhiều người nhưng không phải ai cũng vậy, và đó chính là chỗ con số tổng dễ đánh lừa.
Hai người cùng điểm hướng ngoại, hai kiểu rất khác
Phương và Duy cùng làm ở một công ty truyền thông tại TP Hồ Chí Minh, cùng nhận điểm hướng ngoại ở mức trung bình khi làm một bài Big Five trong buổi sinh hoạt nhóm. Nhưng ai làm việc với họ đều thấy hai người khác hẳn nhau.
Phương rất quyết đoán và làm việc nhịp nhanh: trong họp, chị là người chốt hướng, giao việc rõ ràng. Nhưng chị ít đi liên hoan, cuối tuần gần như chỉ gặp gia đình, và không thích chỗ ồn. Duy thì ngược lại: anh có mặt ở mọi buổi gặp mặt, quen người khắp các phòng ban, vui vẻ và ấm áp, nhưng trong họp lại hiếm khi lên tiếng trước và không thích phải dẫn dắt.
Nếu chỉ nhìn con số tổng, người quản lý có thể giao cho cả hai cùng một kiểu việc. Nhìn từng khía cạnh thì rõ: Phương hợp với vai trò dẫn dự án, Duy hợp với việc kết nối các bên. Đây là lý do khi có điều kiện, bạn nên chọn bộ câu hỏi báo cả điểm từng khía cạnh chứ không chỉ một điểm tổng.
Hướng ngoại và cảm xúc tích cực: nói đúng mức
Nhiều nghiên cứu ghi nhận người điểm hướng ngoại cao, trung bình, báo cáo nhiều cảm xúc tích cực hơn một chút. Một phần lý do là chính thang đo đã có khía cạnh cảm xúc tích cực bên trong. Phần khác có thể do họ tham gia nhiều hoạt động xã hội hơn, và hoạt động xã hội thường mang lại niềm vui.
Từ đây, có người suy ra "người hướng nội kém hạnh phúc hơn". Suy luận này sai ở vài chỗ. Mối liên hệ chỉ là xu hướng trên nhóm đông người và không lớn. Cách đo hạnh phúc trong nhiều nghiên cứu thiên về kiểu vui hào hứng, sôi nổi, trong khi nhiều người điểm hướng ngoại thấp cảm thấy hài lòng theo kiểu bình yên, lặng lẽ. Và quan trọng nhất, nhiều người điểm thấp sống rất mãn nguyện khi được sống đúng nhịp của mình.
Điều có ích rút ra được là chuyện khác: dù ở mức nào, gắn bó với vài mối quan hệ thân thiết và có hoạt động mình thích đều giúp tinh thần tốt hơn. Người điểm thấp không cần ép mình đi tiệc, chỉ cần giữ được vài kết nối đủ sâu.
Đọc điểm hướng ngoại thấp mà không tự ti
Điểm thấp không phải thiếu kỹ năng xã hội. Thang này đo bạn thích gì và thường làm gì, không đo bạn giao tiếp giỏi hay dở. Nhiều người điểm thấp nói chuyện rất khéo khi cần.
Điểm thấp không phải nhút nhát. Nhút nhát gần với nỗi lo bị đánh giá, liên quan nhiều hơn tới yếu tố bất ổn cảm xúc. Người hướng ngoại thấp có thể hoàn toàn tự tin, chỉ là không hứng thú với đám đông.
Điểm thấp không phải không thích người. Bạn có thể rất ấm áp với vài người thân và vẫn có điểm tổng thấp vì không thích chỗ đông hay nhịp nhanh.
Nhìn khía cạnh, không nhìn tổng. Có thể bạn thấp ở thích đông nhưng trung bình ở quyết đoán. Điều đó cho biết bạn dẫn dắt được, chỉ cần không phải ở giữa đám đông suốt.
Đặt kết quả vào hoàn cảnh. Nếu bạn làm trắc nghiệm trong giai đoạn mệt mỏi, cô lập hay vừa chuyển tới nơi ở mới, điểm có thể thấp hơn thường ngày. Làm lại khi đời sống ổn hơn để so.
Những chỗ hay đọc sai điểm hướng ngoại cao
Cao không có nghĩa là nông. Người hay nói, hay gặp gỡ vẫn có thể suy nghĩ rất sâu. Họ chỉ có xu hướng nghĩ thành lời, cùng người khác, thay vì nghĩ một mình rồi mới nói.
Cao không có nghĩa là không cần ở một mình. Người điểm cao vẫn có lúc mệt vì giao tiếp, nhất là khi phải gặp người mình không hợp hay trong bối cảnh căng thẳng. Họ chỉ thường cần ít thời gian riêng hơn.
Cao không có nghĩa là tự tin trong mọi chuyện. Một người rất thích đông người vẫn có thể lo lắng khi thuyết trình hay sợ bị chê, vì đó là chuyện của khía cạnh khác, thường liên quan tới yếu tố bất ổn cảm xúc.
Cao không có nghĩa là thích làm trung tâm. Khía cạnh ấm áp và thích đông người có thể cao trong khi khía cạnh quyết đoán thấp. Họ thích ở giữa mọi người, nhưng không muốn là người cầm micro.
Cao không có nghĩa là hợp mọi việc cần giao tiếp. Việc cần giao tiếp còn đòi hỏi kiên nhẫn, lắng nghe, kỹ năng chuyên môn. Tính cách chỉ là một phần nhỏ trong việc làm tốt một nghề.
Câu tự hỏi để kiểm lại kết quả của mình
Trước khi tin một con số hướng ngoại, đặc biệt khi nó khác hẳn cảm nhận của bạn, hãy rà lại bằng những câu hỏi dưới đây. Chúng giúp bạn tách tính cách khỏi hoàn cảnh nhất thời:
- Mình trả lời theo con người mình ở nhà, ở trường hay ở chỗ làm? Ba nơi có khác nhau nhiều không?
- Giai đoạn làm bài, mình có đang mệt, đang buồn hay đang quá tải không?
- Sau một buổi tối ở chỗ đông người, mình thường thấy hứng khởi hay cần yên tĩnh?
- Trong nhóm bạn, mình hay là người rủ, người đi theo hay người từ chối?
- Nếu được tự do chọn một ngày nghỉ, mình sẽ ở với ai và làm gì?
- Người thân nhất sẽ mô tả mình ra sao, có giống kết quả không?
Nếu câu trả lời khớp với điểm, bạn có thể tin con số hơn. Nếu lệch nhiều, có thể bộ câu hỏi chưa tốt, bản dịch chưa chuẩn, hoặc bạn đang trả lời theo hình ảnh mình muốn có. Cả ba khả năng đều đáng xem lại.
Dùng điểm hướng ngoại để sắp xếp tuần làm việc
Biết mức hướng ngoại và các khía cạnh nổi trội của mình có thể giúp bạn bố trí lịch hợp lý hơn, thay vì cố theo nhịp của người khác:
- Liệt kê các việc trong tuần và đánh dấu việc nào cần gặp nhiều người, việc nào làm một mình.
- Nếu điểm thích đông người của bạn thấp, đừng xếp ba cuộc họp lớn liền nhau. Chèn khoảng làm một mình xen giữa.
- Nếu điểm cao, gom việc cần tập trung một mình vào buổi sáng và để buổi chiều cho trao đổi, để không thấy bức bối cả ngày.
- Với khía cạnh quyết đoán thấp, chuẩn bị trước một hai ý muốn nói trong họp, để không bị lấn lời.
- Với nhịp hoạt động thấp, đừng nhận quá nhiều việc song song chỉ vì người khác làm được.
- Cuối tuần nhìn lại: ngày nào thấy mệt nhất, ngày đó có gì. Điều chỉnh lịch tuần sau theo đó.
Đây không phải công thức cố định. Cùng một người, nhu cầu gặp gỡ có thể thay đổi theo mùa, theo giai đoạn đời sống. Quan sát thật là cách đáng tin hơn mọi con số.
Câu hỏi thường gặp
Hướng ngoại trong Big Five có giống hướng ngoại trong MBTI không?
Hai khái niệm liên quan nhưng cách đo khác. MBTI chia người thành hướng nội hoặc hướng ngoại, còn Big Five đặt bạn ở một điểm trên thang liên tục, có điểm từng khía cạnh. Kết quả hai bên thường cùng chiều nhưng không trùng hoàn toàn.
Điểm hướng ngoại trung bình có phải là hướng trung không?
Có thể gọi như vậy cho dễ hiểu, nhưng trong Big Five không có nhóm hướng trung riêng. Đó chỉ là vùng giữa của thang, nơi phần đông mọi người đứng. Nhìn thêm điểm từng khía cạnh sẽ thấy rõ bạn nghiêng về phía nào trong từng chuyện.
Người hướng ngoại thấp có làm lãnh đạo được không?
Được. Khía cạnh quyết đoán và khả năng ra quyết định không nhất thiết đi cùng việc thích đám đông. Nhiều người điểm hướng ngoại thấp dẫn dắt tốt theo kiểu lắng nghe, chuẩn bị kỹ và làm việc sâu với từng người.
Điểm hướng ngoại có thay đổi theo thời gian không?
Có, nhưng chậm. Một số khía cạnh như tìm cảm giác mạnh trung bình giảm dần theo tuổi, trong khi phần quyết đoán thường tăng ở tuổi trưởng thành. Hoàn cảnh sống như công việc, nơi ở cũng ảnh hưởng tới cách bạn thể hiện.
Vì sao mình thấy mình hướng nội mà điểm lại trung bình?
Có thể bạn thấp ở khía cạnh thích đông người nhưng cao ở ấm áp hoặc quyết đoán, nên điểm tổng kéo về giữa. Cũng có thể cách bạn tự nhìn mình thiên về một mặt. Xem điểm từng khía cạnh sẽ giúp giải thích chỗ lệch.