HEXACO là mô hình tính cách sáu yếu tố, gồm trung thực và khiêm tốn, cảm xúc, hướng ngoại, dễ chịu, tận tâm và cởi mở với trải nghiệm. So với Big Five, điểm khác lớn nhất là yếu tố trung thực và khiêm tốn được tách thành một thang riêng, đồng thời hai yếu tố cảm xúc và dễ chịu được chia lại theo cách khác.
Mô hình do hai nhà tâm lý Kibeom Lee và Michael Ashton đề xuất vào đầu những năm 2000, dựa trên các nghiên cứu từ vựng ở nhiều ngôn ngữ. HEXACO không thay thế Big Five mà là một cách nhìn bổ sung, đặc biệt có ích khi bạn quan tâm tới khía cạnh công bằng, thật thà trong tính cách. Bài này giải thích sáu yếu tố gồm gì, khác Big Five ở đâu, và dùng mô hình này sao cho đúng.
HEXACO từ đâu ra
Big Five được xây chủ yếu từ dữ liệu tiếng Anh và một số ngôn ngữ châu Âu. Khi các nhà nghiên cứu lặp lại cách làm đó, tức là lọc từ điển lấy từ tả người rồi phân tích xem từ nào đi cùng nhau, ở nhiều ngôn ngữ khác, một số nghiên cứu thấy hiện ra sáu cụm chứ không phải năm.
Cụm thứ sáu gom những từ như thật thà, công bằng, không tham lam, khiêm tốn ở một đầu, và giả dối, khoe khoang, hám lợi ở đầu kia. Kibeom Lee và Michael Ashton gọi tên cụm này là trung thực và khiêm tốn, rồi đề xuất mô hình sáu yếu tố. Tên HEXACO ghép chữ cái đầu của sáu yếu tố trong tiếng Anh: Honesty-Humility, Emotionality, eXtraversion, Agreeableness, Conscientiousness, Openness to experience.
Hai tác giả cũng xây bộ câu hỏi riêng cho mô hình, được cung cấp miễn phí cho mục đích nghiên cứu phi thương mại. Trong giới nghiên cứu, HEXACO được dùng ngày càng nhiều, nhất là trong các đề tài về hành vi đạo đức, nhưng Big Five vẫn là mô hình phổ biến hơn. Hai bên vẫn còn tranh luận việc nên coi trung thực và khiêm tốn là yếu tố riêng hay là một phần của yếu tố dễ chịu.
Sáu yếu tố HEXACO đặt cạnh Big Five
Bốn yếu tố gần như giữ nguyên, hai yếu tố được chia lại, một yếu tố mới xuất hiện. Bảng dưới cho thấy mỗi yếu tố HEXACO tương ứng với gì bên Big Five:
| Yếu tố HEXACO | Nội dung chính | So với Big Five |
|---|---|---|
| Trung thực và khiêm tốn (H) | Thật thà, công bằng, không ham của, không khoe khoang | Không có thang riêng, một phần nằm trong dễ chịu |
| Cảm xúc (E) | Dễ sợ, dễ lo, cần chỗ dựa, dễ xúc động và gắn bó | Gần với bất ổn cảm xúc nhưng bỏ phần nóng giận, thêm phần đa cảm |
| Hướng ngoại (X) | Tự tin xã hội, thích giao tiếp, sôi nổi | Gần như tương đương |
| Dễ chịu (A) | Dễ tha thứ, mềm mỏng, linh hoạt, kiên nhẫn | Thêm phần ít nóng giận, bớt phần trung thực |
| Tận tâm (C) | Ngăn nắp, siêng năng, cẩn thận, cầu toàn | Gần như tương đương |
| Cởi mở (O) | Thích cái đẹp, tò mò, sáng tạo, khác thường | Gần như tương đương |
Chỗ chia lại đáng chú ý là chuyện nóng giận. Trong Big Five, dễ nổi nóng nằm trong bất ổn cảm xúc; trong HEXACO, nó được chuyển sang yếu tố dễ chịu, ở đầu thấp. Vì vậy một người dễ nóng sẽ có điểm khác nhau đáng kể khi đo bằng hai mô hình.
Trung thực và khiêm tốn đo những gì
Chân thành. Mức bạn ngại tâng bốc hay giả vờ thân thiện để được việc. Người cao ở đây ít khi khen cho có hoặc nịnh để được lòng.
Công bằng. Mức bạn tránh gian lận, lợi dụng người khác hay lách luật để có lợi, kể cả khi chắc không ai biết.
Không ham của. Mức bạn ít bị hút về tiền bạc, đồ hiệu, địa vị như dấu hiệu khẳng định mình.
Khiêm tốn. Mức bạn không coi mình đặc biệt hơn người hay xứng đáng được đối xử ưu tiên.
Đọc cho đúng: điểm thấp ở yếu tố này không biến ai thành người xấu, và điểm cao không bảo đảm ai đó luôn thật thà. Đây vẫn là xu hướng, đo bằng tự đánh giá. Người điểm thấp có thể đơn giản là thực dụng hơn, coi trọng thành tích và thẳng thắn về mong muốn đạt được địa vị. Chính vì đụng tới chuyện giá trị, yếu tố này dễ bị dùng để phán xét người khác, và đó là cách dùng sai.
Vì sao yếu tố thứ sáu được quan tâm
Lý do chính là nó giúp giải thích một số hành vi mà năm yếu tố còn lại giải thích chưa tốt. Nhiều nghiên cứu ghi nhận điểm trung thực và khiêm tốn có liên hệ với những hành vi như gian lận, lợi dụng người khác, hay ngược lại là hợp tác công bằng, rõ hơn so với điểm dễ chịu của Big Five.
Ví dụ dễ hình dung: một người có thể rất dễ chịu theo kiểu Big Five, tức là nhã nhặn, thân thiện, ít tranh cãi, nhưng lại sẵn lòng nói khéo để lấy lợi về mình. Một người khác có thể khó tính, hay tranh luận, nhưng tuyệt đối không gian lận. Big Five dễ gộp hai chuyện này vào một thang; HEXACO tách chúng ra.
Tuy vậy, cần nói rõ giới hạn. Yếu tố này đo bằng bảng hỏi tự trả lời, nên một người muốn tỏ ra thật thà hoàn toàn có thể chọn câu trả lời đẹp. HEXACO không phải máy phát hiện nói dối, và mối liên hệ với hành vi chỉ là xu hướng trên nhóm lớn. Dùng nó để kết luận ai đó gian dối là sai cả về khoa học lẫn về cách đối xử với người.
Tình huống: anh Bảo dùng HEXACO trong lớp kỹ năng
Anh Bảo dạy một lớp kỹ năng sống cho sinh viên ở Đà Nẵng. Năm nay anh thử cho cả lớp tự làm một bản trắc nghiệm HEXACO ẩn danh, với điều kiện không ai phải công bố kết quả. Mục tiêu không phải để biết ai trung thực, mà để lớp thảo luận về những tình huống đạo đức nhỏ hằng ngày.
Anh đưa ra vài tình huống: nhặt được ví có tiền, được giao nhóm mà một bạn không làm gì nhưng vẫn muốn có tên, được thầy cô chấm nhầm điểm cao hơn. Mỗi sinh viên tự viết mình sẽ làm gì và vì sao. Sau đó cả lớp nói về sự khác nhau giữa việc nhã nhặn và việc công bằng, giữa việc không thích tranh cãi và việc không chịu gian lận.
Điều anh Bảo cố ý tránh: không yêu cầu ai đọc điểm, không so điểm giữa các bạn, không nói "điểm thấp là có vấn đề". Bài trắc nghiệm chỉ là lối vào cho một cuộc trò chuyện. Cuối buổi, nhiều sinh viên nói lần đầu tiên các em nghĩ kỹ về sự khác biệt giữa "dễ thương" và "thật thà".
Nên dùng HEXACO hay Big Five
Hai mô hình không loại trừ nhau. Chọn cái nào tuỳ vào điều bạn muốn hiểu:
- Muốn một bức tranh tổng quát, dễ tìm tài liệu tiếng Việt: Big Five phổ biến hơn, có nhiều bản dịch và hướng dẫn đọc hơn.
- Quan tâm tới khía cạnh công bằng, thật thà, khiêm tốn: HEXACO có thang riêng cho điều này.
- Muốn hiểu vì sao mình dễ nóng: lưu ý hai mô hình đặt nóng giận ở hai yếu tố khác nhau, đọc kỹ mô tả từng thang.
- Đã làm Big Five rồi: làm thêm HEXACO để xem yếu tố thứ sáu, bốn yếu tố còn lại thường cho kết quả gần nhau.
- Muốn đánh giá người khác để ra quyết định quan trọng: không mô hình nào phù hợp nếu dùng một mình, và cũng không nên làm điều đó mà không có chuyên gia.
Một gợi ý thực tế: dù dùng mô hình nào, đọc điểm từng khía cạnh nhỏ thường hữu ích hơn nhiều so với điểm tổng của từng yếu tố.
Làm và đọc kết quả HEXACO thế nào cho có ích
Nếu muốn thử HEXACO, các bước sau giúp bạn tránh những lỗi phổ biến và rút ra được điều dùng được:
- Tìm bản có nguồn rõ, ghi tên tác giả mô hình và người dịch, tránh bản không rõ xuất xứ hoặc rút gọn tuỳ tiện.
- Trả lời theo cách bạn thực sự cư xử, nhất là ở các câu về tiền bạc, địa vị, khen chê. Đây là nhóm câu dễ bị trả lời theo hình mẫu đẹp nhất.
- Khi đọc, đặt điểm sáu yếu tố cạnh nhau rồi so với kết quả Big Five nếu đã có. Chỗ lệch thường nằm ở cảm xúc và dễ chịu, do cách chia khác nhau.
- Với yếu tố trung thực và khiêm tốn, xem từng khía cạnh: có thể bạn rất công bằng nhưng lại thích được công nhận, và điều đó hoàn toàn bình thường.
- Chọn một khía cạnh bạn muốn để ý trong tháng tới, ví dụ thói quen khen cho có hay nói quá về thành tích của mình, rồi quan sát xem nó xuất hiện khi nào.
Giữ kết quả cho riêng mình hoặc chỉ chia sẻ với người bạn tin tưởng. Yếu tố trung thực và khiêm tốn rất dễ bị người khác dùng để trêu chọc hay phán xét nếu đem ra công khai.
Những chỗ dễ hiểu sai về HEXACO
Vì có một yếu tố mang màu đạo đức, HEXACO dễ bị hiểu sai hơn Big Five. Những hiểu lầm hay gặp:
- "Điểm trung thực thấp là người gian." Sai. Đây là xu hướng tự đánh giá, không phải bằng chứng về hành vi của một người cụ thể.
- "HEXACO thay thế Big Five rồi." Chưa. Hai mô hình cùng được dùng, và giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận.
- "Yếu tố cảm xúc trong HEXACO giống hệt bất ổn cảm xúc." Không hẳn. HEXACO bỏ phần nóng giận và thêm phần dễ xúc động, gắn bó.
- "Có thể dùng để kiểm tra lòng trung thành của người yêu, bạn bè." Không. Dùng như vậy vừa sai mục đích vừa làm tổn thương mối quan hệ.
- "Điểm cao ở trung thực là tốt, không có mặt trái." Người rất cao đôi khi gặp khó trong những việc cần tự quảng bá bản thân hay thương lượng quyết liệt cho quyền lợi của mình.
Như mọi mô hình tính cách, HEXACO có ích nhất khi dùng để tự hiểu mình và mở ra những cuộc trò chuyện, không phải để chấm điểm người khác.
Câu hỏi thường gặp
HEXACO khác Big Five ở điểm nào lớn nhất?
HEXACO có thêm yếu tố trung thực và khiêm tốn thành một thang riêng. Ngoài ra, phần nóng giận được chuyển từ bất ổn cảm xúc sang yếu tố dễ chịu, và yếu tố cảm xúc có thêm phần dễ xúc động, gắn bó với người khác.
Ai là người đề xuất mô hình HEXACO?
Mô hình do hai nhà tâm lý Kibeom Lee và Michael Ashton đề xuất vào đầu những năm 2000, dựa trên các nghiên cứu từ vựng ở nhiều ngôn ngữ cho thấy sáu cụm tính cách thay vì năm.
Điểm trung thực khiêm tốn thấp có phải người xấu không?
Không. Đây là xu hướng tự đánh giá, không phải bằng chứng về hành vi. Người điểm thấp có thể đơn giản là thực dụng hơn, coi trọng thành tích và địa vị hơn. Không nên dùng điểm này để phán xét ai.
Có trắc nghiệm HEXACO tiếng Việt không?
Hai tác giả cung cấp bộ câu hỏi miễn phí cho nghiên cứu phi thương mại và có bản dịch ở nhiều ngôn ngữ. Khi gặp một bản tiếng Việt trên mạng, hãy xem nguồn có rõ không và bản dịch có đáng tin không trước khi tin kết quả.
Đã làm Big Five rồi có cần làm HEXACO không?
Không bắt buộc. Bốn yếu tố của hai mô hình thường cho kết quả khá gần nhau. Nếu bạn tò mò về khía cạnh công bằng, khiêm tốn, hoặc muốn hiểu thêm về chuyện nóng giận, làm thêm HEXACO sẽ cho thông tin mới.