Nhiều câu nói quen thuộc về hướng nội và hướng ngoại là sai hoặc chỉ đúng một phần: hướng nội không đồng nghĩa với sâu sắc hay nhút nhát, hướng ngoại không đồng nghĩa với hời hợt hay tự tin, và con người không chia gọn thành hai loại. Hướng nội và hướng ngoại chỉ mô tả mức kích thích mỗi người thấy dễ chịu, phần lớn người đứng giữa hai đầu.
Hiểu lầm có hai chiều. Chiều cũ coi hướng nội là thiếu sót cần sửa; chiều mới, lan mạnh trên mạng xã hội, lại tô vẽ hướng nội thành sâu sắc, tinh tế hơn và coi hướng ngoại là ồn ào, nông cạn. Cả hai chiều đều đặt một bên cao hơn bên kia. Bài này đi qua những câu hay nghe nhất ở cả hai phía, giải thích vì sao chúng sai, và cách nói lại cho đúng mà không thành cãi nhau.
Vì sao hiểu lầm về tính cách lan nhanh
Hiểu lầm về tính cách lan nhanh vì chúng thoả mãn hai nhu cầu cùng lúc: được hiểu và được xếp chỗ. Một câu như "người hướng nội chỉ có ít bạn nhưng toàn bạn thật" làm người đọc thấy mình được nói hộ. Một câu như "hướng ngoại là sống ảo" cho người ta một chỗ đứng cao hơn. Cả hai đều dễ chia sẻ, dễ gật đầu, và rất khó kiểm chứng.
Thêm vào đó, các khái niệm tâm lý khi đi vào đời thường thường bị rút gọn. Hướng nội ở Jung là hướng của sự chú ý; trên mạng, nó thành "thích ở nhà, ghét gọi điện". Hướng ngoại ở Big Five gồm nhiều mặt; trên mạng, nó thành "nói nhiều, thích tiệc". Mỗi lần rút gọn lại bỏ đi một phần, và phần bị bỏ thường là phần giúp mọi người hiểu nhau hơn.
Cuốn Quiet của Susan Cain (2012) góp phần làm người ta nhìn người hướng nội công bằng hơn. Nhưng làn sóng sau đó trên mạng cũng sinh ra hiểu lầm ngược: tô hướng nội thành một nét ưu việt. Điều đáng giữ lại từ làn sóng đó là quyền được khác, không phải quyền được hơn.
Những hiểu lầm hay gặp về người hướng nội
"Người hướng nội ghét người." Họ thường quý người, chỉ là thích gặp ít hơn, sâu hơn, và cần nghỉ sau đó. Không muốn đi tiệc khác với không muốn có bạn.
"Người hướng nội sâu sắc hơn." Độ sâu trong suy nghĩ và quan hệ không phụ thuộc vào tính hướng. Có người hướng nội hời hợt, có người hướng ngoại rất sâu sắc. Hướng nội chỉ khiến suy nghĩ ít được nói ra hơn, nên người ngoài dễ tưởng nó sâu.
"Người hướng nội không làm lãnh đạo được." Lãnh đạo cần nhiều thứ: nghe, quyết, giữ người, chịu trách nhiệm. Người hướng nội có thể làm tốt theo cách riêng, thường là lắng nghe nhiều và nói ít mà chắc.
"Hướng nội là cần sửa." Không có gì để sửa trong một nhu cầu bình thường về yên tĩnh. Điều có thể học là kỹ năng, như phát biểu hay mở lời, và ai cũng học được kỹ năng mà không phải đổi tính.
"Người hướng nội ít nói nên dễ bảo." Im lặng không có nghĩa là đồng ý. Nhiều người hướng nội nghĩ kỹ rồi mới phản đối, và khi họ đã phản đối thì thường rất rõ ràng.
Những hiểu lầm hay gặp về người hướng ngoại
"Người hướng ngoại hời hợt." Thích gặp nhiều người không làm quan hệ nông đi. Nhiều người hướng ngoại giữ được cả nhóm bạn đông lẫn vài người bạn rất thân.
"Người hướng ngoại luôn tự tin." Sôi nổi bề ngoài có thể đi cùng lo lắng bên trong. Có người nói nhiều chính vì sợ khoảng lặng, sợ bị bỏ quên.
"Người hướng ngoại không biết nghe." Lắng nghe là kỹ năng. Có người hướng ngoại nghe rất giỏi, chỉ là họ phản hồi nhanh và nhiều hơn.
"Người hướng ngoại không cần ai hiểu." Vì họ ở giữa nhiều người, người ta hay nghĩ họ không cô đơn. Thật ra có nhiều bạn không đồng nghĩa có người để kể chuyện thật.
"Người hướng ngoại sống ảo." Chia sẻ nhiều trên mạng là thói quen, không phải tính hướng. Người hướng nội cũng có thể đăng bài mỗi ngày, người hướng ngoại cũng có thể chẳng đăng gì.
Những hiểu lầm về chính khái niệm
Ngoài các lời gán cho từng phía, có những hiểu lầm nằm ngay trong cách người ta hiểu khái niệm. Những câu này thường gặp trong các bài chia sẻ và cuộc trò chuyện hằng ngày:
| Câu hay nghe | Vì sao chưa đúng | Nói lại cho đúng |
|---|---|---|
| "Ai cũng là hướng nội hoặc hướng ngoại" | Đây là thang đo liên tục, phần đông đứng gần giữa | Mỗi người nghiêng về một phía với mức khác nhau |
| "Tính hướng là cố định cả đời" | Xu hướng khá ổn định nhưng vẫn dịch chuyển theo tuổi và hoàn cảnh | Tính hướng ổn định tương đối, cách sống thì đổi được nhiều |
| "Một bên tốt hơn bên kia" | Mỗi bên có điểm mạnh riêng, hợp hoàn cảnh riêng | Không bên nào hơn, chỉ khác nhu cầu |
| "Biết tính hướng là biết hết về một người" | Tính hướng chỉ là một chiều trong nhiều chiều tính cách | Còn sự tận tâm, cởi mở, dễ chịu, cảm xúc và giá trị sống |
| "Người đông bạn là hướng ngoại" | Số bạn phụ thuộc hoàn cảnh, nghề, nơi sống | Nhìn cách hồi sức, không đếm số bạn |
Câu thứ tư có lẽ quan trọng nhất. Hướng nội hay hướng ngoại chỉ là một trong năm chiều của mô hình Năm yếu tố lớn, và còn nhiều thứ ngoài tính cách như giá trị, kinh nghiệm, hoàn cảnh. Ai đánh giá một người chỉ qua tính hướng là đang nhìn một phần rất nhỏ.
Hiểu lầm đến từ chuẩn mực gia đình và trường lớp
Ở nhiều gia đình Việt, trẻ ít nói, ngồi yên, không cãi lại thường được khen là ngoan; trẻ nói nhiều, hỏi nhiều, thích chạy nhảy dễ bị nhắc là hiếu động, thậm chí là hỗn. Lên lớp, học sinh hay phát biểu được cộng điểm tích cực, học sinh ít phát biểu bị ghi "cần mạnh dạn hơn". Hai chuẩn mực này kéo ngược nhau, và đứa trẻ nào cũng bị một bên chê.
Hệ quả là nhiều người lớn lên mà không rõ cách mình cư xử là do tính hướng hay do được dạy. Một người ít nói có thể là hướng nội thật, cũng có thể là người hướng ngoại đã quen giữ ý từ nhỏ. Một người hay phát biểu có thể là hướng ngoại, cũng có thể là người hướng nội đã rèn được kỹ năng vì muốn được khen.
Nhận ra điều này giúp bạn bớt vội kết luận về mình và về người khác. Câu hỏi nên đặt không phải "người này cư xử thế nào" mà là "khi không ai đòi hỏi gì, người này tự nhiên thấy thoải mái ở đâu". Với trẻ em, điều đó còn quan trọng hơn: đừng khen hay chê con theo một chuẩn duy nhất, vì con đang lớn và đang thay đổi.
Ví dụ: chị Lan lo vì con gái ít bạn
Chị Lan ở Lâm Đồng có con gái học lớp mười, hay ở nhà vẽ tranh, chỉ chơi với hai bạn cùng lớp. Đọc trên mạng thấy "trẻ hướng nội dễ bị cô lập", chị lo, liên tục rủ con đi sinh nhật, đăng ký cho con vào ba câu lạc bộ một lúc. Con gái càng ngày càng ít nói với mẹ.
Khi chị Lan ngồi nói chuyện thật với con, chị nghe được điều khác: con thấy hai người bạn là đủ, con vui với việc vẽ, và con mệt nhất chính là những buổi mẹ ép đi. Con không cô đơn, con chỉ khác mẹ, vốn là người thích đông vui. Điều làm con co lại không phải tính hướng nội, mà là cảm giác bị coi như có vấn đề.
Hai mẹ con thoả thuận: con giữ một câu lạc bộ mỹ thuật mà con chọn, mẹ thôi rủ đi sinh nhật người lạ, và mỗi tuần hai mẹ con có một buổi đi chợ sáng riêng. Chị Lan vẫn để ý những dấu hiệu đáng lo thật, như con buồn kéo dài, bỏ ăn, bị bạn bắt nạt, nhưng không còn coi chuyện ít bạn là dấu hiệu đó.
Khi hiểu lầm gây hại thật
Một số hiểu lầm nghe vô hại nhưng dẫn tới hậu quả cụ thể. Nhận ra chúng giúp bạn dừng lại kịp lúc:
- Cha mẹ ép con hướng nội đi đông người liên tục, làm con thấy mình có lỗi và giấu cảm xúc.
- Người đang có nỗi sợ bị đánh giá kéo dài tự nghĩ "mình hướng nội thôi" nên không tìm hỗ trợ.
- Người hướng ngoại kiệt sức nhưng không ai tin, kể cả chính họ, vì "hướng ngoại thì làm sao mệt".
- Đồng nghiệp ít nói bị bỏ qua khi chia việc quan trọng vì bị coi là "không có chính kiến".
- Một người dùng nhãn hướng nội để né mọi việc khó, kể cả những việc giúp họ lớn lên.
- Bạn bè, người yêu kết luận "khác tính nên không hợp" mà chưa từng nói ra nhu cầu với nhau.
Điểm chung là cái nhãn được dùng thay cho việc hỏi và nghe. Khi thấy mình định kết luận về ai đó bằng một chữ, hãy thử hỏi họ một câu cụ thể trước.
Sửa một hiểu lầm mà không thành cãi nhau
Khi người thân hay đồng nghiệp nói một câu sai về hướng nội hay hướng ngoại, giảng giải dài dòng thường làm họ phòng thủ. Vài cách nhẹ nhàng hơn:
- Kể trải nghiệm của mình thay vì nói họ sai: "Mình cũng ít nói, nhưng mình vẫn quý mọi người lắm."
- Hỏi một câu khiến họ tự nghĩ: "Cậu có quen ai hướng ngoại mà sâu sắc không?"
- Tách hành vi khỏi nhãn: "Bạn ấy không đi tiệc, còn bạn ấy có thích mình hay không là chuyện khác."
- Đồng ý phần đúng trước: "Đúng là mình cần nghỉ sau buổi đông, nhưng không phải vì mình ngại người."
- Dừng lại khi người kia chưa sẵn sàng nghe; một câu gieo đúng lúc có tác dụng hơn mười câu giảng.
Mục tiêu không phải thắng cuộc tranh luận về tâm lý học, mà là để người kia đối xử với bạn, hoặc với người họ đang nói tới, đúng hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội có sâu sắc hơn người hướng ngoại không?
Không có cơ sở để nói vậy. Độ sâu trong suy nghĩ và tình cảm không phụ thuộc vào tính hướng. Người hướng nội chỉ thường nói ra ít hơn nên dễ tạo cảm giác sâu.
Hướng nội có phải là một điểm yếu cần khắc phục không?
Không. Đó là một nhu cầu bình thường về mức kích thích. Bạn có thể học thêm kỹ năng như phát biểu hay mở lời, nhưng không cần và cũng không nên tìm cách đổi tính hướng.
Người hướng ngoại có cô đơn không?
Có. Nhiều bạn không có nghĩa là có người để chia sẻ chuyện thật. Người hướng ngoại cũng có thể thấy cô đơn ngay giữa đám đông, nhất là khi các mối quan hệ đều chỉ dừng ở mức vui vẻ bề ngoài.
Có thật là người ta chỉ có hai loại hướng nội và hướng ngoại không?
Không. Hướng nội và hướng ngoại là hai đầu của một thang đo liên tục. Phần đông người đứng ở khoảng giữa, nghiêng nhẹ về một phía hoặc gần như cân bằng.
Vì sao trên mạng hay khen người hướng nội?
Một phần là phản ứng lại thời gian dài hướng nội bị coi là thiếu sót. Nhưng khen quá đà lại thành hiểu lầm ngược. Cách nhìn công bằng là hai bên chỉ khác nhu cầu, không bên nào hơn.
Làm sao giải thích cho cha mẹ hiểu mình hướng nội không có vấn đề gì?
Kể cụ thể mình thấy dễ chịu khi nào, mệt khi nào, và vẫn giữ những kết nối nào. Hứa với cha mẹ sẽ nói ra nếu có chuyện buồn kéo dài, để họ yên tâm hơn.