Kết quả Big Five thường cho bạn năm con số, mỗi số cho biết bạn đứng ở đâu trên một thang so với một nhóm người khác, chứ không phải bạn "đúng" bao nhiêu phần trăm. Điểm phần trăm 70 ở yếu tố tận tâm nghĩa là bạn cao hơn khoảng 70 phần trăm người trong nhóm so sánh, không có nghĩa bạn tận tâm 70 phần trăm.
Đọc đúng kết quả quan trọng hơn làm bài. Nhiều người hiểu sai ngay từ con số, rồi buồn vô cớ hoặc vui vô cớ. Bài này đi qua từng bước: kết quả thường có dạng gì, điểm phần trăm và nhóm so sánh, cách nói đúng về từng dải điểm, cách nhìn năm yếu tố cùng lúc, những điều tuyệt đối không nên suy ra, và nên làm gì khi kết quả không giống mình.
Kết quả Big Five thường có dạng gì
Tuỳ bộ câu hỏi, bạn sẽ gặp một trong ba dạng. Dạng đơn giản nhất là điểm thô: cộng các câu trả lời của bạn trên mỗi thang, ví dụ 38 trên 50. Con số này gần như vô nghĩa nếu không biết người khác thường được bao nhiêu.
Dạng phổ biến hơn là điểm phần trăm, còn gọi là bách phân vị: điểm thô của bạn được so với một nhóm người đã làm cùng bộ câu hỏi, rồi đổi thành vị trí xếp hàng. Một số bản báo điểm chuẩn hoá có trung bình 50, mỗi bậc chênh 10 điểm, cũng là cách cho biết bạn cách trung bình bao xa.
Dạng thứ ba là nhãn mức: thấp, trung bình, cao, đôi khi chia năm mức. Nhãn mức dễ đọc nhưng che mất chi tiết. Hai người cùng được ghi "trung bình" có thể một người ở sát mức thấp, người kia sát mức cao.
Bản tốt thường cho thêm điểm từng khía cạnh nhỏ bên trong mỗi yếu tố. Nếu bản bạn làm có phần này, hãy đọc kỹ, vì nó thường giải thích được những chỗ bạn thấy điểm tổng chưa khớp với mình.
Điểm phần trăm không phải điểm thi
Lỗi đọc phổ biến nhất là coi điểm phần trăm như điểm bài kiểm tra, nơi càng cao càng giỏi. Trong Big Five, điểm phần trăm chỉ là vị trí. Ở thang dễ chịu, điểm 20 không phải trượt, nó chỉ nghĩa là bạn thẳng thắn và hoài nghi hơn phần lớn nhóm so sánh. Ở thang bất ổn cảm xúc, điểm cao lại thường làm người ta lo, trong khi đó chỉ là mức nhạy cảm.
Điều thứ hai cần biết là nhóm so sánh. Điểm phần trăm của bạn phụ thuộc vào việc đem bạn so với ai. Một bản trắc nghiệm có nhóm chuẩn là sinh viên một nước khác sẽ cho bạn vị trí trong nhóm đó, không phải trong người Việt cùng tuổi. Chuẩn mực văn hoá cũng ảnh hưởng cách mọi người tự chấm: ở nơi khiêm tốn được coi trọng, người ta có thể tự chấm mình thấp hơn ở một số câu. Vì thế, so điểm giữa các nước hay giữa các bản trắc nghiệm khác nhau thường không đáng tin.
Điều thứ ba: mọi điểm đều có sai số. Một vài điểm phần trăm chênh lệch giữa bạn và bạn bè, hay giữa hai lần làm, gần như không nói lên điều gì. Chỉ những khác biệt lớn và ổn định qua nhiều lần mới đáng để suy nghĩ.
Nói về từng dải điểm sao cho đúng
Cách bạn diễn đạt kết quả với chính mình hay với người khác ảnh hưởng nhiều tới việc bạn dùng nó thế nào. Bảng dưới gợi ý cách nói chính xác và cách nói nên tránh:
| Dải điểm | Cách nói đúng | Cách nói nên tránh |
|---|---|---|
| Thấp | "Mình có xu hướng ít hơn phần đông ở nét này" | "Mình thiếu", "mình kém", "mình không làm được" |
| Trung bình | "Mình linh hoạt, tuỳ hoàn cảnh mà nghiêng bên nào" | "Mình không có cá tính", "mình nhạt" |
| Cao | "Nét này nổi rõ ở mình, có mặt mạnh và chỗ cần để ý" | "Mình giỏi hơn người", "mình chuẩn rồi" |
| Rất cao hoặc rất thấp | "Nét này mạnh, đáng để ý cách nó ảnh hưởng tới mình" | "Mình có vấn đề", "mình bất thường" |
Để ý rằng ở cả năm yếu tố, không có dải nào được gọi là tốt nhất. Ngay cả bất ổn cảm xúc thấp, nghe có vẻ là điều ai cũng muốn, cũng có mặt trái là dễ xem nhẹ rủi ro và chậm nhận ra người khác đang khó khăn.
Nhìn năm yếu tố cùng lúc
Đừng đọc rời từng số. Ý nghĩa của một yếu tố thay đổi theo các yếu tố đi kèm. Dưới đây là vài kết hợp hay gặp, chỉ để minh hoạ cách đọc, không phải kiểu người cố định.
Cởi mở cao, tận tâm thấp: nhiều ý tưởng, dễ bắt đầu, khó kết thúc. Thứ có ích thường là người cùng làm hoặc hạn chót rõ ràng.
Tận tâm cao, bất ổn cảm xúc cao: làm kỹ nhưng dễ lo, dễ cầu toàn. Thứ có ích là chuẩn "đủ tốt" và cách nghỉ thật sự.
Hướng ngoại thấp, dễ chịu cao: ấm áp với vài người thân, ngại va chạm, có thể bị quá tải vì nhận lời nhờ vả. Thứ có ích là câu từ chối có sẵn.
Hướng ngoại cao, dễ chịu thấp: chủ động, nói thẳng, dễ dẫn dắt, có lúc làm người khác thấy bị lấn. Thứ có ích là hỏi ý người khác trước khi chốt.
Mọi yếu tố ở vùng giữa: đây là hồ sơ rất phổ biến, nghĩa là bạn thích nghi theo hoàn cảnh. Thông tin hữu ích nằm ở điểm từng khía cạnh nhỏ, nơi thường có vài nét nổi hơn hẳn.
Tình huống: anh Tuấn so hai lần làm cách nhau năm năm
Anh Tuấn ở Hà Nội làm bài Big Five lần đầu năm hai mươi chín tuổi, khi còn độc thân và vừa chuyển việc. Năm năm sau, có con nhỏ và làm trưởng phòng, anh làm lại cùng bộ câu hỏi. Tận tâm tăng rõ, bất ổn cảm xúc giảm một chút, hướng ngoại gần như giữ nguyên, cởi mở giảm nhẹ.
Thay đổi này khớp với xu hướng chung mà nhiều nghiên cứu ghi nhận ở tuổi trưởng thành: khi nhận thêm trách nhiệm, người ta thường trở nên tận tâm hơn và bình ổn hơn. Anh Tuấn không trở thành người khác, nhưng hồ sơ của anh dịch chuyển theo cuộc sống.
Điều anh Tuấn rút ra đáng giá hơn mấy con số: cởi mở giảm nhẹ trùng với giai đoạn anh gần như không đọc gì ngoài công việc. Anh không coi đó là chuyện xấu, nhưng quyết định dành lại một buổi tối mỗi tuần cho việc học thứ mới, vì anh nhận ra mình nhớ cảm giác tò mò ngày trước. Kết quả trắc nghiệm, đọc theo cách này, là một tấm gương để soi lại cách mình đang sống, không phải bản án.
Những điều không nên suy ra từ kết quả
Big Five đáng tin hơn nhiều trắc nghiệm khác, nhưng vẫn có những kết luận mà nó không đủ sức gánh. Tránh các suy luận sau:
- Mình hợp hay không hợp với một nghề cụ thể. Tính cách chỉ gợi ý môi trường làm việc dễ chịu, không quyết định nghề.
- Mình sẽ thành công hay thất bại. Mối liên hệ giữa tính cách và kết quả đời sống chỉ là xu hướng trên nhóm lớn.
- Mình có hay không có vấn đề tâm lý. Trắc nghiệm tính cách không chẩn đoán.
- Hai người hợp hay khắc nhau. Không có công thức ghép điểm nào nói được điều này.
- Con mình sẽ ra sao khi lớn. Tính cách trẻ em và thiếu niên còn thay đổi nhiều.
- Mình tốt hay xấu. Không yếu tố nào đo đạo đức.
Nếu ai đó, kể cả một trang web, đưa ra những kết luận kiểu này từ một bài Big Five, đó là dấu hiệu nên dè chừng với nguồn đó.
Khi kết quả không giống mình
Cảm giác "cái này không phải mình" khá thường gặp. Trước khi bỏ qua kết quả hoặc tin ngay vào nó, đi qua các bước kiểm tra sau:
- Xem chiều thang đo: bản bạn làm ghi bất ổn cảm xúc hay ổn định cảm xúc? Đọc ngược chiều là lỗi rất hay gặp.
- Nhớ lại lúc làm bài: bạn có đang mệt, đang có chuyện buồn, hay làm vội không?
- Xem bạn đã trả lời theo bối cảnh nào: ở nhà, ở chỗ làm hay hình mẫu bạn muốn trở thành.
- Kiểm tra nguồn và bản dịch: bộ câu hỏi có gốc rõ không, câu nào bạn thấy khó hiểu hoặc hai nghĩa?
- Nhờ một người hiểu bạn đọc cùng và cho ý kiến, vì cách bạn tự thấy mình có thể khác cách người khác thấy bạn.
- Làm lại sau vài tuần, khi đời sống ổn định hơn, và so hai lần.
Sau các bước trên, nếu vẫn còn khác biệt, điều đó cũng đáng để ý: đôi khi khoảng cách giữa hình ảnh mình nghĩ về mình và điều mình thực sự làm chính là thông tin có ích nhất mà bài trắc nghiệm mang lại.
Biến kết quả thành vài việc làm được
Một bản kết quả chỉ có giá trị khi nó dẫn tới một thay đổi nhỏ trong cách bạn sống hay làm việc. Cách đơn giản nhất là chọn đúng một yếu tố nổi bật nhất, cao nhất hoặc thấp nhất, và đặt cho nó một câu hỏi thực tế: nét này đang giúp mình ở đâu, đang làm khó mình ở đâu trong tháng vừa rồi?
Từ câu trả lời, chọn một việc cụ thể để thử trong hai tuần. Ví dụ, nếu dễ chịu rất cao và bạn đang quá tải vì nhận lời, việc cần thử là chờ một tiếng trước khi trả lời mọi lời nhờ. Nếu tận tâm thấp và bạn hay trễ hạn, việc cần thử là đặt hạn giả sớm hơn hai ngày. Nếu bất ổn cảm xúc cao, việc cần thử là ngủ đủ bảy tiếng trong tuần thi.
Sau hai tuần, xem lại điều gì thay đổi. Bạn không cần đổi tính cách, chỉ cần tìm ra vài thói quen giúp nét tính cách của mình bớt làm khó mình. Cách này hiệu quả hơn nhiều so với đọc đi đọc lại bản mô tả rồi gật gù.
Câu hỏi thường gặp
Điểm phần trăm 50 trong Big Five nghĩa là gì?
Nghĩa là bạn đứng giữa nhóm so sánh: khoảng một nửa số người có điểm thấp hơn bạn, một nửa cao hơn. Đây là vị trí rất phổ biến và không có nghĩa bạn thiếu cá tính ở yếu tố đó.
Điểm Big Five cao có phải là tốt không?
Không. Mỗi đầu thang ở cả năm yếu tố đều có mặt mạnh và chỗ cần để ý. Điểm cao chỉ cho biết nét đó nổi rõ ở bạn hơn phần đông, không phải bạn giỏi hơn hay tốt hơn người khác.
Có nên so điểm Big Five với bạn bè không?
So để hiểu khác biệt thì được, ví dụ để biết vì sao hai người phản ứng khác nhau. So như bảng xếp hạng hơn thua thì không nên. Chênh vài điểm phần trăm cũng không có nhiều ý nghĩa vì mọi phép đo đều có sai số.
Vì sao hai trang trắc nghiệm Big Five cho kết quả khác nhau?
Mỗi trang có thể dùng bộ câu hỏi, cách dịch và nhóm so sánh khác nhau. Điểm phần trăm vì thế không so trực tiếp được giữa hai trang. Hãy nhìn xu hướng chung, ví dụ yếu tố nào cao nhất, thấp nhất ở cả hai lần.
Kết quả Big Five có cần chuyên gia đọc không?
Với mục đích tự hiểu mình, bạn có thể tự đọc nếu hiểu đúng điểm phần trăm và giới hạn của thang đo. Nếu dùng trong tư vấn hay khi bạn đang gặp khó khăn tâm lý, nên có chuyên gia tâm lý đọc cùng.
Bao lâu thì kết quả Big Five thay đổi?
Trong vài tuần, kết quả thường gần như giữ nguyên nếu bạn trả lời nghiêm túc. Qua nhiều năm, đặc biệt khi có thay đổi lớn trong cuộc sống, hồ sơ có thể dịch chuyển theo những xu hướng chung như tận tâm tăng, bất ổn cảm xúc giảm.