Cha mẹ giúp con chọn nghề hợp tính cách tốt nhất bằng cách đặt câu hỏi và tạo trải nghiệm thật, không phải bằng cách kết luận "con là người thế này nên làm nghề kia". Tính cách của con ở tuổi học trò còn đang thay đổi; một nhận xét như "con nhút nhát, không làm kinh doanh được" có thể trở thành nhãn đi theo con nhiều năm, dù nó không còn đúng.
Phần dưới dành cho phụ huynh có con từ cuối cấp hai tới đầu đại học. Bạn sẽ thấy những câu nên hỏi, những câu nên tránh, cách quan sát con mà không chấm điểm, cách tạo trải nghiệm nghề, và cách xử lý khi con có tính cách khác hẳn mình hoặc khi hai bên bất đồng.
Vì sao cha mẹ hay vô tình dán nhãn
Cha mẹ ở cạnh con nhiều năm nên tin mình hiểu con nhất, và điều đó thường đúng. Nhưng cha mẹ cũng hay nhớ những hình ảnh cũ: đứa bé ngày xưa khóc khi gặp người lạ, đứa trẻ lớp ba hay quên đồ. Những hình ảnh đó có thể không còn phản ánh con ở tuổi mười sáu. Nhiều nghiên cứu theo dõi lâu dài cho thấy tính cách tiếp tục thay đổi qua tuổi thiếu niên và cả những năm đầu tuổi trưởng thành.
Thêm vào đó, cha mẹ thường so con với chính mình. Một người mẹ hướng ngoại có thể thấy cô con gái thích ở nhà đọc sách là "thu mình quá", trong khi đó là cách bình thường của nhiều người hướng nội. Một người bố quen làm việc có kế hoạch có thể thấy cậu con trai linh hoạt là "thiếu nghiêm túc". So sánh này dễ biến khác biệt thành khuyết điểm.
Nhãn nguy hiểm vì trẻ tin. Khi nghe nhiều lần "con không hợp làm việc với người", con có thể né những trải nghiệm giúp con lớn lên, và dần đúng như lời nói. Vì vậy, khi nói về tính cách với con, hãy mô tả hành vi cụ thể thay vì kết luận về con người: "con có vẻ thích làm việc một mình trong dự án vừa rồi" thay vì "con là người hướng nội".
Câu nên hỏi và câu nên tránh
Cùng một ý quan tâm nhưng cách hỏi khác nhau sẽ mở hoặc đóng cuộc nói chuyện. Bảng dưới gợi ý vài cặp thường gặp.
| Thay vì nói | Thử hỏi | Vì sao |
|---|---|---|
| Con hướng nội nên học kế toán cho nhàn | Tuần này con thích làm việc gì nhất, việc gì làm con mệt nhất? | Mở đường cho con tự quan sát thay vì nhận kết luận |
| Tính con thế thì làm bác sĩ sao nổi | Con nghĩ phần nào của nghề bác sĩ sẽ khó với con, con muốn thử tìm hiểu không? | Giữ lựa chọn mở, chuyển lo lắng thành việc tìm hiểu |
| Con làm test ra nhóm gì, để bố xem nghề hợp | Con thấy kết quả test có giống con không, chỗ nào không giống? | Coi test như câu hỏi, không như lời phán |
| Ngày xưa bố cũng thế, giờ thì... | Con có muốn nghe bố kể bố đã chọn nghề thế nào không? | Chia sẻ kinh nghiệm mà không áp đặt |
| Nhà mình ai cũng làm ngành này | Con tò mò về ngành nào nhất, kể cả ngành nhà mình chưa ai làm? | Mở rộng thay vì thu hẹp |
Không cần hỏi đúng từng chữ trong bảng. Điều cốt lõi là đặt câu hỏi mở, nghe nhiều hơn nói, và tránh kết luận về con thay con.
Quan sát con mà không chấm điểm
Để ý lúc con tự làm mà không ai bắt. Con dành thời gian rảnh cho việc gì, hỏi nhiều về chủ đề gì, kể chuyện gì một cách hào hứng. Đó là manh mối về sở thích, quý hơn mọi bài test.
Để ý sức của con sau các hoạt động. Sau buổi sinh nhật bạn, con về vui vẻ hay mệt lả? Sau một ngày ở nhà một mình, con thoải mái hay bứt rứt? Ghi nhận mà không phán xét.
Hỏi thầy cô và người lớn khác. Thầy cô chủ nhiệm, huấn luyện viên câu lạc bộ thấy con ở một môi trường khác. Hỏi họ con thường làm gì trong nhóm, lúc nào con nổi bật.
Không xếp hạng con với anh chị em hay con nhà người khác. Mỗi đứa trẻ có nhịp riêng. So sánh chỉ làm con hoặc tự ti, hoặc cố trở thành người khác.
Ghi nhận cả những thay đổi. Nếu con từng nhút nhát mà giờ hay xung phong, hãy nói ra để con biết mình đang lớn. Điều đó giúp con không tự nhốt mình trong hình ảnh cũ.
Ghi lại thay vì nhớ. Một cuốn sổ nhỏ ghi những lần con hào hứng, những lúc con mệt, những câu con hỏi về nghề sẽ giúp ích khi đến lúc chọn ngành. Trí nhớ của cha mẹ hay giữ lại những lần con làm mình lo, ít giữ lại những lần con làm tốt.
Tạo trải nghiệm nghề cho con
Trải nghiệm thật giúp con biết nhiều hơn mọi lời kể. Cha mẹ có lợi thế lớn ở đây vì có mạng lưới quen biết mà con chưa có.
- Liệt kê những người quen làm các nghề khác nhau: họ hàng, bạn bè, đồng nghiệp, hàng xóm.
- Hỏi con muốn tìm hiểu nghề nào, rồi xin người quen cho con một buổi nói chuyện hoặc đi theo một buổi làm việc.
- Giúp con chuẩn bị vài câu hỏi trước buổi gặp, như một ngày làm việc ra sao, phần nào vui, phần nào cực.
- Sau buổi gặp, hỏi con thấy gì, thích gì, ngạc nhiên vì điều gì. Lắng nghe mà không vội khuyên.
- Khuyến khích con tham gia câu lạc bộ, việc tình nguyện, làm thêm phù hợp lứa tuổi trong các lĩnh vực khác nhau.
- Lặp lại với vài nghề khác nhau trong một hai năm cuối cấp. Mỗi trải nghiệm là một mảnh ghép.
Đừng chọn trước nghề rồi mới tạo trải nghiệm để chứng minh. Cứ để trải nghiệm tự nói chuyện với con, kể cả khi điều nó nói khác với mong muốn của bạn.
Cha mẹ làm gì ở từng độ tuổi
Việc định hướng nghề không bắt đầu ở lớp 12. Mỗi độ tuổi có những việc cha mẹ làm được, nhẹ nhàng và không gây áp lực.
| Độ tuổi | Trọng tâm | Việc cha mẹ có thể làm |
|---|---|---|
| Cuối tiểu học, đầu cấp hai | Mở rộng hiểu biết về nghề | Kể về công việc của mình, đưa con đi thăm nơi làm việc, đọc cùng con sách về các nghề |
| Cuối cấp hai | Khám phá sở thích | Khuyến khích thử nhiều câu lạc bộ, hoạt động, không ép chọn sớm |
| Lớp 10, lớp 11 | Kết nối sở thích với năng lực | Nói chuyện về môn học con thích và học tốt, giới thiệu người làm nghề |
| Lớp 12 | Thu hẹp lựa chọn | Cùng con tìm hiểu ngành, trường, đi gặp sinh viên, bàn về hoàn cảnh gia đình |
| Năm đầu đại học | Điều chỉnh | Lắng nghe khi con thấy chưa hợp, không vội kết luận, gợi ý con tìm tư vấn ở trường |
Ở mọi độ tuổi, nguyên tắc chung là không chấm điểm, không xếp hạng con, không dán nhãn tính cách cố định. Cha mẹ là người mở cửa và đứng cạnh, còn bước qua cửa nào là việc con học dần cách tự quyết.
Nếu con bạn đang ở lớp 12 mà các bước trước chưa làm, cũng không sao. Hãy bắt đầu từ việc trò chuyện và tạo một hai trải nghiệm thật trong vài tháng còn lại, vẫn tốt hơn nhiều so với để con chọn chỉ dựa vào điểm chuẩn hay một bài test.
Khi con khác hẳn tính cách cha mẹ
Chị Thu ở Cần Thơ là người hướng ngoại, làm kinh doanh, thích gặp gỡ. Cậu con trai mười lăm tuổi của chị trầm, thích ở nhà vẽ, ít bạn. Chị lo con sau này khó xin việc, nên đăng ký cho con đủ thứ lớp kỹ năng giao tiếp, thuyết trình. Con đi học nhưng ngày càng ít nói với mẹ.
Sau một lần nói chuyện với cô giáo chủ nhiệm, chị Thu nhận ra con có một nhóm bạn thân ở câu lạc bộ mỹ thuật, nói chuyện rất sôi nổi khi bàn về tranh. Con không thiếu khả năng giao tiếp; con chỉ giao tiếp khác mẹ. Chị bớt lớp kỹ năng, thay bằng việc đưa con đi xem triển lãm, nhờ một người bạn làm thiết kế nói chuyện với con. Con bắt đầu kể với mẹ nhiều hơn.
Khi con khác mình, cha mẹ dễ cố "sửa" con theo khuôn của mình. Cách hiệu quả hơn là tìm hiểu cách con giao tiếp, cách con lấy lại sức, và giúp con phát triển theo hướng của con. Rèn kỹ năng vẫn cần, nhưng nên là kỹ năng con thấy có ích cho điều con muốn làm, không phải để con giống cha mẹ hơn.
Khi cha mẹ và con bất đồng về nghề
Bất đồng về nghề là chuyện thường gặp, và không có nghĩa gia đình có vấn đề. Cha mẹ lo cho tương lai, con muốn được chọn. Cả hai mong muốn đều chính đáng. Điều làm bất đồng trở nên căng thẳng thường không phải nội dung mà là cách nói: cha mẹ dùng uy quyền, con dùng nhãn tính cách như lá chắn kiểu "con là INFP nên không học được ngành đó".
Một cách gỡ là cùng nhau đặt các lựa chọn lên bàn và xét theo nhiều mặt: con thích nội dung ngành không, con có năng lực với các môn nền không, ngành đó đem lại điều gì con và gia đình coi trọng, nhịp học và làm việc có quá ngược tính con không, hoàn cảnh gia đình cho phép tới đâu. Cùng đi gặp người làm nghề để có thông tin chung.
Nếu vẫn bế tắc, một người thứ ba như thầy cô hướng nghiệp, người tư vấn ở trường hay chuyên gia hướng nghiệp có thể giúp hai bên nghe nhau. Nếu con có dấu hiệu căng thẳng kéo dài, buồn bã, mất ngủ, thu mình khác thường, hãy ưu tiên sức khoẻ tinh thần của con trước, và cân nhắc tìm gặp chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Con hướng nội thì nên định hướng nghề gì?
Không có nghề dành riêng cho người hướng nội. Bạn có thể cùng con tìm hiểu sở thích, năng lực và điều con coi trọng, rồi xem trong những nghề con quan tâm có vị trí nào nhịp làm việc dễ chịu với con. Người hướng nội làm tốt ở rất nhiều nghề, kể cả nghề cần giao tiếp.
Có nên cho con làm trắc nghiệm tính cách để chọn nghề không?
Có thể cho con làm như một trò chơi để bắt đầu cuộc nói chuyện, nhưng đừng coi kết quả là kết luận. Tính cách tuổi học trò còn thay đổi, và các bài test trên mạng không đủ tin cậy để quyết định ngành học. Trải nghiệm thật quan trọng hơn.
Con chưa biết mình thích gì thì cha mẹ làm sao?
Đó là chuyện bình thường ở tuổi học trò. Hãy tạo nhiều cơ hội cho con thử: câu lạc bộ, tình nguyện, gặp người làm nghề, làm thêm phù hợp lứa tuổi. Sở thích thường lộ ra qua trải nghiệm, không phải qua suy nghĩ một mình.
Có nên nói với con là con nhút nhát để con cố gắng hơn không?
Không nên. Nhãn "nhút nhát" dễ khiến con tin mình như vậy và né tránh thêm. Hãy mô tả tình huống cụ thể và hỏi con cảm thấy thế nào, rồi cùng tìm bước nhỏ con muốn thử. Ghi nhận khi con tiến bộ, dù nhỏ.
Cha mẹ nên can thiệp tới đâu khi con chọn ngành?
Cha mẹ nên cung cấp thông tin, trải nghiệm, góc nhìn về hoàn cảnh gia đình, và chia sẻ lo lắng một cách thẳng thắn. Quyết định cuối nên để con đưa ra khi con đã có đủ thông tin, vì con là người sẽ học và làm nghề đó nhiều năm.
Con và cha mẹ khác tính cách thì có ảnh hưởng tới việc định hướng không?
Có thể, vì cha mẹ dễ dùng kinh nghiệm của mình để đoán điều tốt cho con. Hãy ý thức rằng điều hợp với mình chưa chắc hợp với con, và hỏi con nhiều hơn. Khác tính cách cũng là lợi thế: cha mẹ có thể chỉ cho con những góc con chưa thấy.