HuongNgoai.comHướng Ngoại
Phát triển bản thân theo tính cách

Đặt mục tiêu theo điểm mạnh tính cách: dùng Big Five lập kế hoạch mà không đóng khung

Cách biến hiểu biết về tính cách thành mục tiêu làm được: chọn cách theo đuổi hợp năm yếu tố Big Five của mình, dựng hàng rào ở chỗ yếu, không bỏ việc chỉ vì "không hợp".

Young Vietnamese woman writing in a notebook at a wooden desk by a large window in a shared coworking space, seen over her shoulder, soft blue morning light

Đặt mục tiêu theo điểm mạnh tính cách không có nghĩa là chỉ chọn việc dễ với mình, mà là chọn cách theo đuổi mục tiêu hợp với xu hướng tự nhiên của bạn, rồi dựng hàng rào ở những chỗ tính cách hay kéo bạn lệch hướng. Cùng một mục tiêu học tiếng Anh, người thích nhóm và người thích tự học sẽ cần hai kế hoạch khác nhau.

Bài này dùng mô hình Năm yếu tố lớn (Big Five) vì nó mô tả tính cách theo thang liên tục thay vì chia nhóm, nên hợp với việc lập kế hoạch hơn. Bạn không cần kết quả trắc nghiệm chính xác; tự nhận xét mình đứng cao, giữa hay thấp ở từng yếu tố là đủ để bắt đầu.

Điểm mạnh tính cách là gì, và vì sao không nên chỉ né điểm yếu

Trong cách nhìn của Big Five, không có mức cao hay thấp nào là tốt hơn tuyệt đối. Người cởi mở cao thích ý tưởng mới, dễ chán việc lặp lại; người cởi mở thấp ưa cách làm đã được kiểm chứng, bền bỉ với quy trình. Người tận tâm cao làm việc có kế hoạch nhưng có thể cứng nhắc; người tận tâm thấp linh hoạt, ứng biến nhanh nhưng dễ trễ hạn. Điểm mạnh ở đây là phần thuận lợi của chính xu hướng bạn đang có.

Nhiều người dùng hiểu biết về tính cách theo hướng ngược: "mình tận tâm thấp nên không đặt mục tiêu dài hạn". Đó là đóng khung. Mục tiêu nên đến từ điều bạn coi trọng và cần đạt: một tấm bằng, một kỹ năng, một khoản tiết kiệm. Tính cách chỉ nên quyết định đường đi, không quyết định đích đến.

Hiểu như vậy, đặt mục tiêu theo điểm mạnh gồm hai việc song song: thiết kế phần lớn kế hoạch để chạy bằng xu hướng tự nhiên của bạn, và đặt sẵn vài cơ chế bên ngoài ở đúng chỗ bạn biết mình hay trượt.

Năm yếu tố và cách thiết kế mục tiêu

Bảng dưới gợi ý cách điều chỉnh kế hoạch theo từng yếu tố. Phần lớn người đứng ở khoảng giữa ở vài yếu tố; khi đó dùng cả hai cột tuỳ hoàn cảnh.

Yếu tốNếu bạn ở mức caoNếu bạn ở mức thấp
Cởi mở với trải nghiệmĐổi cách học thường xuyên, xen chủ đề mới để giữ hứng thúChọn một phương pháp đã có người làm thành công và theo đúng nó
Tận tâmLập kế hoạch chi tiết, nhưng chừa chỗ điều chỉnh để không bỏ cả kế hoạch khi lệch một ngàyĐặt hạn chót do người khác giữ, chia việc thành phần rất nhỏ, dùng lời hứa công khai
Hướng ngoạiHọc nhóm, có bạn đồng hành, báo cáo tiến độ với người khácTự học theo lịch riêng, chỉ gặp người hướng dẫn khi cần
Dễ chịuGắn mục tiêu với việc giúp người khác; cẩn thận khi nhận lời quá nhiềuDùng tinh thần cạnh tranh lành mạnh, so với chính mình tháng trước
Bất ổn cảm xúcĐặt mục tiêu theo quá trình thay vì kết quả, chuẩn bị sẵn kế hoạch khi bị lệchCẩn thận đặt mục tiêu quá cao vì ít lo; kiểm tra lại với người có kinh nghiệm

Lưu ý: bảng này mô tả xu hướng chung để gợi ý, không phải luật. Một người tận tâm thấp vẫn có thể rất kỷ luật ở việc họ say mê. Hãy giữ lại những gợi ý thấy đúng với mình và bỏ qua phần còn lại.

Sáu bước từ hiểu tính cách đến một mục tiêu ba tháng

Ba tháng là khoảng đủ dài để thấy kết quả và đủ ngắn để không mất động lực giữa chừng. Làm theo trình tự sau, viết ra giấy thay vì nghĩ trong đầu.

  1. Viết một mục tiêu cụ thể bạn thật sự muốn, không phụ thuộc tính cách. Ví dụ: đọc hiểu được tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh mà không phải dịch từng câu.
  2. Tự đánh giá mình ở năm yếu tố bằng ba mức cao, giữa, thấp. Nếu phân vân, hỏi một người hiểu bạn đã lâu.
  3. Tìm hai yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất tới mục tiêu này. Với việc học đều đặn ba tháng, thường là tận tâm và cởi mở.
  4. Với mỗi yếu tố, viết một cách tận dụng xu hướng của bạn và một hàng rào cho điểm hay trượt.
  5. Chọn thước đo theo tuần, không theo ngày. Ví dụ: mỗi tuần đọc xong hai bài, thay vì mỗi ngày ba mươi phút.
  6. Hẹn một ngày cụ thể sau sáu tuần để xem lại và điều chỉnh. Ghi ngày đó vào lịch ngay bây giờ.

Bước ba thường bị bỏ qua, và đó là lý do nhiều kế hoạch hỏng. Không phải yếu tố nào cũng quan trọng với mọi mục tiêu; tập trung vào hai yếu tố liên quan nhất giúp kế hoạch gọn và làm được.

Hai ví dụ: cùng mục tiêu, hai kế hoạch

Linh, sinh viên năm hai ở Đà Nẵng, muốn đọc được tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh. Cô tự nhận cởi mở cao, tận tâm thấp, hướng ngoại ở mức giữa. Kế hoạch cũ của cô là học từ vựng mỗi ngày theo một ứng dụng, bỏ sau mười ngày vì chán. Kế hoạch mới: mỗi tuần chọn một chủ đề cô tò mò trong ngành, đọc hai bài về chủ đề đó; hẹn một bạn cùng lớp mỗi tối Chủ nhật kể cho nhau nghe đã đọc gì. Sự tò mò giữ cô đọc, còn cuộc hẹn Chủ nhật là hàng rào cho chỗ tận tâm thấp.

Anh Quân, trưởng nhóm ở Hà Nội, cũng cần đọc tài liệu tiếng Anh để theo kịp công việc. Anh tận tâm cao, cởi mở thấp, hướng nội. Anh không cần bạn đồng hành, cũng không cần đổi chủ đề cho đỡ chán. Kế hoạch của anh: chọn một giáo trình đọc hiểu có lộ trình rõ, học đúng thứ tự, mỗi sáng hai mươi phút trước giờ làm. Hàng rào của anh là ngược lại với Linh: cho phép mình bỏ một buổi mà không bỏ cả tuần, vì người tận tâm cao hay buông hẳn khi thấy kế hoạch bị phá vỡ.

Hai kế hoạch khác hẳn nhau nhưng cùng hướng tới một đích. Nếu Linh dùng kế hoạch của anh Quân, cô sẽ chán; nếu anh Quân dùng kế hoạch của Linh, anh sẽ thấy rối. Đó là ý nghĩa thực tế của việc đặt mục tiêu theo tính cách.

Khi mục tiêu buộc phải đi qua điểm yếu

Dùng cấu trúc thay cho ý chí. Người tận tâm thấp không cần cố "có kỷ luật hơn". Họ cần cấu trúc bên ngoài: lớp học có giờ cố định, người hướng dẫn kiểm tra, hạn chót có hậu quả. Ý chí dễ cạn, cấu trúc thì không.

Mượn điểm mạnh khác để bù. Người hướng nội phải đi kết nối nhiều người cho một dự án có thể dựa vào tận tâm cao: lập danh sách, chuẩn bị câu hỏi trước, gặp từng người một thay vì đi sự kiện đông.

Thu nhỏ phần khó xuống mức chịu được. Nếu mục tiêu có một phần bạn rất ngại, tách nó ra và làm ở liều nhỏ nhất. Người dễ lo nghĩ cần gọi điện cho khách có thể bắt đầu bằng soạn sẵn ba câu mở đầu.

Nhờ người khác làm phần không cần là bạn. Không phải phần nào cũng phải tự làm. Nếu điểm yếu nằm ở khâu không quan trọng với mục tiêu chính, như thiết kế slide cho người không có óc thẩm mỹ, nhờ hoặc thuê người khác là quyết định hợp lý.

Mục tiêu ở những giai đoạn khác nhau của đời sống

Cách áp dụng thay đổi theo hoàn cảnh. Ba giai đoạn dưới đây là nơi nhiều người đặt mục tiêu nhất, và mỗi giai đoạn có một cái bẫy riêng.

  • Học sinh và sinh viên. Tính cách ở tuổi này còn đang dịch chuyển, nên đừng coi kết quả tự đánh giá là cố định. Mục tiêu nên mang tính thử nghiệm: thử học nhóm một học kỳ, thử tự học một học kỳ, rồi so sánh. Phụ huynh muốn giúp con lập kế hoạch nên hỏi con thấy cách nào dễ chịu, thay vì áp đặt cách đã hợp với mình.
  • Người mới đi làm. Môi trường công việc đã có sẵn nhiều cấu trúc, nên mục tiêu cá nhân dễ bị nuốt mất. Chọn một mục tiêu nằm ngoài chỉ tiêu công việc, như một kỹ năng muốn có trong ba năm tới, và bảo vệ một khung giờ nhỏ mỗi tuần cho nó.
  • Người đã có gia đình. Thời gian rời rạc, ít khi có khối dài. Người tận tâm cao dễ bực vì kế hoạch liên tục vỡ; người cởi mở cao dễ ôm quá nhiều dự định. Mục tiêu nên đo theo tuần và chấp nhận có tuần bằng không.

Ở giai đoạn nào cũng vậy, mục tiêu tốt là mục tiêu bạn vẫn còn muốn sau khi tưởng tượng rõ cái giá phải trả: thời gian bỏ ra, những việc phải từ chối, những tuần chậm tiến độ. Viết cái giá đó ra giấy cạnh mục tiêu giúp bạn quyết định tỉnh táo hơn ngay từ đầu.

Chỗ hay sai và cách kiểm lại sau ba tháng

Chỗ sai thứ nhất là dùng tính cách làm lý do bỏ mục tiêu: "mình không hợp với việc này". Trước khi kết luận, hỏi lại: mình không hợp với mục tiêu, hay không hợp với cách đang theo đuổi nó? Phần lớn trường hợp là vế sau, và đổi cách làm là đủ.

Chỗ sai thứ hai là đặt quá nhiều mục tiêu cùng lúc vì hứng khởi, thường gặp ở người cởi mở cao. Ba tháng chỉ nên có một mục tiêu chính và tối đa một mục tiêu phụ. Chỗ sai thứ ba là đặt mục tiêu theo kết quả hoàn toàn nằm ngoài tầm tay, như "được thăng chức", thay vì theo việc bạn làm được, như "hoàn thành hai dự án được đánh giá tốt".

Sau ba tháng, trả lời ba câu: mình đạt được bao nhiêu phần mục tiêu? Phần nào của kế hoạch chạy trơn tru nhất, và nó dựa vào xu hướng tính cách nào? Hàng rào nào đã cứu mình, hàng rào nào vô dụng? Ba câu trả lời này quý hơn bất kỳ kết quả trắc nghiệm nào, vì chúng là dữ liệu về chính bạn trong đời thật. Mục tiêu ba tháng tiếp theo nên được thiết kế từ đó.

Câu hỏi thường gặp

Có nên đặt mục tiêu dựa trên kết quả MBTI không?

Có thể dùng như gợi ý ban đầu, nhưng MBTI chia mỗi cặp thành hai cực nên dễ đóng khung. Mô hình Năm yếu tố lớn mô tả theo thang liên tục nên hợp hơn khi lập kế hoạch. Dù dùng mô hình nào, nên dùng tính cách để chọn cách làm, không dùng nó để quyết định mục tiêu.

Người tận tâm thấp có đạt được mục tiêu dài hạn không?

Có. Họ thường cần cấu trúc bên ngoài nhiều hơn: hạn chót do người khác giữ, lớp học có giờ cố định, việc được chia rất nhỏ, bạn đồng hành kiểm tra tiến độ. Thay vì cố có thêm ý chí, họ nên thiết kế môi trường giúp mình bám mục tiêu.

Tự đánh giá Big Five có chính xác không?

Tự đánh giá chỉ là ước lượng và có thể lệch so với cách người khác nhìn bạn. Để lập kế hoạch thì mức chính xác đó thường đủ. Nếu phân vân, hỏi thêm một người hiểu bạn lâu năm và ưu tiên quan sát hành vi thật của mình.

Vì sao mục tiêu ba tháng hiệu quả hơn mục tiêu một năm?

Ba tháng đủ dài để thấy tiến bộ thật và đủ ngắn để giữ động lực. Mục tiêu một năm vẫn cần, nhưng nên chia thành các chặng ba tháng, mỗi chặng có thước đo theo tuần và một ngày cố định để xem lại kế hoạch.

Nếu mục tiêu bắt buộc phải làm điều mình rất ngại thì sao?

Tách phần ngại ra, làm ở liều nhỏ nhất, mượn điểm mạnh khác để bù và chuẩn bị kỹ trước. Nếu phần đó không cần chính bạn làm, có thể nhờ người khác. Nếu nỗi ngại lớn tới mức né hoàn toàn, nên trò chuyện với chuyên gia tâm lý.

Làm sao biết nên đổi mục tiêu hay đổi cách làm?

Tự hỏi: nếu có một cách làm dễ chịu hơn, mình còn muốn đạt mục tiêu này không? Nếu vẫn muốn, hãy đổi cách làm. Nếu thấy nhẹ nhõm khi nghĩ tới việc bỏ hẳn, có thể mục tiêu đó chưa thật sự là của bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138