HuongNgoai.comHướng Ngoại
Năm yếu tố lớn (Big Five)

Big Five thay đổi theo tuổi: tính cách dịch chuyển thế nào từ tuổi teen đến tuổi già

Tính cách vừa ổn định vừa dịch chuyển theo tuổi. Big Five cho thấy xu hướng chung từ tuổi teen tới tuổi già, vì sao có thay đổi và điều gì còn chưa chắc.

Elderly Vietnamese woman watering potted flowers on a balcony in Da Lat while a teenage grandchild reads nearby, seen from behind, medium shot, cool misty morning with warm light

Theo những nghiên cứu theo dõi cùng một nhóm người qua nhiều năm, tính cách vừa ổn định vừa thay đổi: vị trí của bạn so với người cùng tuổi khá bền, nhưng mức trung bình của cả nhóm dịch chuyển theo tuổi. Xu hướng chung được ghi nhận nhiều nhất là khi bước vào tuổi trưởng thành, người ta trở nên tận tâm hơn, dễ chịu hơn và ít bất ổn cảm xúc hơn.

Đây là xu hướng trên những nhóm rất đông người, không phải lịch trình mà ai cũng đi theo. Có người thay đổi nhiều, có người gần như giữ nguyên, có người đi ngược chiều. Bài này tóm lược những gì mô hình Năm yếu tố lớn cho thấy về tính cách qua các giai đoạn đời, vì sao lại có sự dịch chuyển, phụ huynh nên hiểu thế nào về tuổi teen, và những điểm khoa học còn chưa chắc.

Ổn định và thay đổi: hai câu trả lời cùng đúng

Khi hỏi "tính cách có thay đổi không", người ta thường muốn một câu có hoặc không. Nghiên cứu cho thấy cả hai đều đúng, tuỳ bạn hỏi theo nghĩa nào. Nghĩa thứ nhất là thứ hạng: nếu năm hai mươi tuổi bạn tận tâm hơn phần lớn bạn bè, thì năm bốn mươi tuổi khả năng cao bạn vẫn tận tâm hơn phần lớn họ. Thứ hạng này khá bền, và càng lớn tuổi càng bền hơn.

Nghĩa thứ hai là mức trung bình: cả nhóm cùng tuổi có thể cùng dịch lên hoặc xuống theo thời gian. Giống như cả một lớp học cùng cao lên qua các năm, trong khi người cao nhất lớp vẫn thường là người cao nhất. Tính cách cũng vậy, cả thế hệ có thể trở nên bình ổn hơn khi lớn tuổi, trong khi khác biệt giữa từng người vẫn còn.

Nghĩa thứ ba là thay đổi cá nhân: ngoài xu hướng chung, mỗi người có quỹ đạo riêng. Một biến cố lớn, một công việc mới, một mối quan hệ dài lâu có thể khiến một người dịch chuyển nhiều hơn hẳn người cùng tuổi. Ba nghĩa này cùng tồn tại, và hiểu cả ba giúp bạn không rơi vào hai cực: tin rằng tính cách định sẵn từ nhỏ, hoặc tin rằng muốn đổi là đổi được ngay.

Xu hướng chung qua các giai đoạn đời

Bảng dưới tóm lược những xu hướng hay được ghi nhận trong các nghiên cứu theo dõi dài hạn. Đây là mô tả chung, không có số liệu cho từng người, và mức độ khác nhau giữa các nhóm dân số:

Giai đoạnXu hướng thường được ghi nhậnLưu ý khi đọc
Tuổi dậy thìTận tâm và dễ chịu có thể chững lại hoặc giảm nhẹ, cảm xúc dao động nhiều hơnLà giai đoạn chuyển tiếp, không phải tính cách cuối cùng của trẻ
Khoảng hai mươi đến ba mươiTận tâm, dễ chịu tăng rõ, bất ổn cảm xúc giảmGiai đoạn dịch chuyển nhiều nhất ở phần lớn nghiên cứu
Trung niênTiếp tục thay đổi chậm theo cùng hướng, thứ hạng ổn định hơnThay đổi nhỏ dần nhưng không dừng hẳn
Tuổi giàDễ chịu có thể tiếp tục tăng; cởi mở và phần nhịp hoạt động của hướng ngoại có thể giảmSức khoẻ và hoàn cảnh sống ảnh hưởng nhiều

Nhìn bảng sẽ thấy giai đoạn thay đổi mạnh nhất không phải tuổi teen như nhiều người nghĩ, mà là những năm đầu tuổi trưởng thành, khi người ta bắt đầu đi làm, sống tự lập, gắn bó lâu dài với ai đó. Đây cũng là lý do một kết quả trắc nghiệm làm năm mười tám tuổi không nên được coi là bức chân dung cả đời.

Nguyên tắc trưởng thành: vì sao người ta "chín" dần

Một số nhà nghiên cứu gọi xu hướng tận tâm hơn, dễ chịu hơn, bình ổn hơn khi lớn tuổi là nguyên tắc trưởng thành. Tên gọi này không có nghĩa người trẻ là "chưa trưởng thành" theo kiểu chê bai. Nó chỉ mô tả việc tính cách nhiều người dịch dần về phía những nét giúp họ đảm đương vai trò người lớn: giữ việc, nuôi con, duy trì các mối quan hệ lâu dài.

Điều thú vị là sự dịch chuyển này có vẻ không chỉ là "giả vờ cho hợp vai". Khi người ta sống lâu trong một vai trò đòi hỏi sự đều đặn và quan tâm người khác, cách họ nghĩ và cảm cũng dần thay đổi theo, và điều đó hiện ra cả khi họ tự đánh giá lẫn khi người thân đánh giá họ.

Tuy vậy, cần nói rõ: không phải ai cũng đi theo hướng này. Một số người trở nên lo âu hơn sau những năm nhiều áp lực, một số trở nên khép kín hơn sau mất mát. Xu hướng chung là trung bình của rất nhiều quỹ đạo khác nhau, và quỹ đạo của bạn có thể không giống ai.

Những gì làm tính cách dịch chuyển

Vai trò xã hội mới. Đi làm toàn thời gian, kết hôn, làm cha mẹ, làm quản lý. Mỗi vai trò đòi hỏi những hành vi nhất định, và hành vi lặp lại lâu dần thành thói quen, thói quen dần thành tính cách.

Trải nghiệm lớn. Một lần chuyển tới thành phố khác, một đợt đi học xa nhà, một biến cố gia đình. Trải nghiệm buộc người ta học cách phản ứng mới.

Thay đổi sinh học. Não tiếp tục phát triển tới đầu tuổi trưởng thành, và nhiều thay đổi ở tuổi dậy thì gắn với quá trình này. Ở tuổi già, sức khoẻ và năng lượng thể chất cũng ảnh hưởng tới nhịp sống.

Môi trường quanh mình. Bạn bè, đồng nghiệp, văn hoá nơi làm việc có thể khuyến khích hay kìm hãm một số nét. Người tò mò trong môi trường khuyến khích hỏi han sẽ giữ được sự tò mò lâu hơn.

Chủ động thay đổi. Một số nghiên cứu cho thấy người có mục tiêu rõ ràng và luyện tập hành vi đều đặn có thể dịch chuyển phần nào theo hướng mong muốn, dù chậm. Đây không phải chuyện một khoá học vài ngày.

Với phụ huynh: tuổi teen không phải bản chốt

Nhiều cha mẹ lo khi thấy con mười bốn, mười lăm tuổi bỗng bừa bộn hơn, cãi nhiều hơn, cảm xúc thất thường hơn so với hồi tiểu học. Những thay đổi này khớp với xu hướng một số nghiên cứu ghi nhận ở tuổi dậy thì: tận tâm và dễ chịu có thể tạm chững hoặc giảm nhẹ, trước khi tăng trở lại trong những năm sau.

Điều này không có nghĩa mọi thay đổi ở tuổi teen đều bình thường và nên bỏ qua. Nếu con buồn bã kéo dài, thu mình hẳn, mất ngủ, bỏ ăn hay nói tới chuyện làm hại bản thân, đó là lúc cần tìm chuyên gia tâm lý, không phải chờ "lớn rồi sẽ hết". Nhưng với những thay đổi thường gặp, điều quan trọng nhất là đừng chốt nhãn. Câu "nó lười từ bé", "nó vốn khó bảo" nói nhiều lần có thể khiến con tin rằng mình là như vậy mãi.

Thay vì đem con đi làm trắc nghiệm để biết "con thuộc kiểu gì", phụ huynh có thể quan sát và trò chuyện: điều gì làm con hào hứng, điều gì làm con mệt. Không chấm điểm, không xếp con với anh chị em hay bạn bè. Tính cách các em còn đang thành hình, và môi trường gia đình là một phần trong quá trình đó.

Tình huống: bà Lan ở Lâm Đồng sau khi nghỉ hưu

Bà Lan nghỉ hưu sau gần bốn mươi năm dạy học. Con cháu thấy bà khác đi: ít đi họp mặt đông người hơn, nhưng kiên nhẫn hơn hẳn với các cháu, ít cáu khi có việc không như ý. Bà cũng ít hào hứng thử những thứ mới như trước, thích nếp sinh hoạt quen thuộc buổi sáng tưới hoa, buổi chiều đi bộ.

Những thay đổi này khá giống xu hướng chung ở tuổi già: dễ chịu tăng, bất ổn cảm xúc giảm, nhịp hoạt động và mức thích cái mới giảm dần. Nhưng con cháu bà cũng nhận ra có những nét không đổi chút nào: bà vẫn ngăn nắp, vẫn giữ lời, vẫn là người đầu tiên gọi điện khi ai trong nhà ốm.

Người con gái từng lo mẹ "già đi nhanh quá" khi thấy mẹ ít đi chơi. Hiểu rằng đây là sự dịch chuyển bình thường, chị thôi ép mẹ đi các chuyến du lịch dài, thay bằng những buổi về thăm thường xuyên hơn và rủ mẹ học thêm một việc nhỏ, như trồng loại hoa mới. Bà Lan thích điều đó hơn hẳn.

Những điều khoa học còn chưa chắc

Phần lớn hiểu biết về tính cách theo tuổi đến từ các nghiên cứu ở một số nước, với những thế hệ cụ thể. Khi áp vào bản thân, cần nhớ những giới hạn sau:

  • Mức thay đổi khác nhau nhiều giữa từng người. Xu hướng chung không dự đoán được bạn sẽ thay đổi bao nhiêu.
  • Dữ liệu theo dõi dài hạn về người Việt còn ít, nên chưa rõ xu hướng có giống hoàn toàn hay không.
  • Khó tách thay đổi do tuổi khỏi thay đổi do thời đại. Người sinh ở các thập kỷ khác nhau lớn lên trong hoàn cảnh rất khác.
  • Phần lớn dữ liệu là người tự đánh giá, nên có thể bị ảnh hưởng bởi việc người lớn tuổi nhìn mình khác người trẻ.
  • Những biến cố lớn tác động tới tính cách thế nào vẫn còn nhiều tranh luận, kết quả nghiên cứu không phải lúc nào cũng giống nhau.

Những giới hạn này không làm xu hướng chung mất giá trị. Chúng chỉ nhắc rằng bạn nên dùng hiểu biết này để bớt lo, bớt chốt nhãn, chứ không để đoán trước tương lai của mình hay người thân.

Tự theo dõi sự dịch chuyển của chính mình

Nếu tò mò tính cách mình thay đổi ra sao, bạn có thể tự làm một "nghiên cứu nhỏ" với chính mình qua nhiều năm:

  1. Chọn một bộ câu hỏi Big Five có nguồn rõ và dùng đúng bộ đó cho các lần sau, vì đổi bộ câu hỏi thì không so được.
  2. Lưu kết quả kèm ghi chú hoàn cảnh: tuổi, công việc, nơi sống, chuyện lớn gì đang xảy ra.
  3. Làm lại khoảng một hai năm một lần, hoặc sau những thay đổi lớn như ra trường, chuyển việc, có con.
  4. Khi so, chỉ để ý những thay đổi lớn và lặp lại qua nhiều lần, bỏ qua chênh lệch vài điểm.
  5. Đọc kết quả cùng một người thân đã biết bạn lâu năm và hỏi họ có thấy bạn thay đổi giống vậy không.

Sau vài lần, bạn sẽ có một bức tranh riêng về quỹ đạo của mình, đáng tin hơn mọi xu hướng chung, và đó là tài liệu tốt để nghĩ về những năm tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Tính cách có cố định từ nhỏ không?

Không hoàn toàn. Thứ hạng của bạn so với người cùng tuổi khá bền, nhưng mức của từng yếu tố vẫn dịch chuyển qua các giai đoạn đời, nhiều nhất là những năm đầu tuổi trưởng thành.

Tuổi nào tính cách thay đổi nhiều nhất?

Nhiều nghiên cứu ghi nhận giai đoạn khoảng hai mươi đến ba mươi tuổi là lúc dịch chuyển rõ nhất, gắn với việc đi làm, sống tự lập và gắn bó lâu dài với người khác. Sau đó thay đổi chậm dần nhưng không dừng hẳn.

Có con có làm thay đổi tính cách không?

Vai trò làm cha mẹ đòi hỏi sự đều đặn và quan tâm người khác, nên có thể góp phần vào sự dịch chuyển. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu về tác động riêng của việc có con không hoàn toàn thống nhất, và mỗi người trải qua rất khác nhau.

Con tuổi teen bừa bộn, hay cãi có phải tính cách xấu không?

Không nên kết luận như vậy. Một số nghiên cứu ghi nhận tuổi dậy thì có giai đoạn tận tâm và dễ chịu tạm chững lại. Đừng gắn nhãn cố định cho con. Nếu con buồn bã kéo dài hay thu mình hẳn, hãy tìm chuyên gia tâm lý.

Người lớn tuổi có thay đổi tính cách được không?

Có, dù chậm hơn người trẻ. Ở tuổi già, nhiều người trở nên kiên nhẫn và bình thản hơn, trong khi mức thích cái mới có thể giảm. Sức khoẻ, hoàn cảnh sống và các mối quan hệ ảnh hưởng nhiều tới hướng thay đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138