Big Five đo tính cách bằng năm thang liên tục và được xây từ dữ liệu thống kê; MBTI xếp người vào một trong 16 nhóm dựa trên bốn cặp lựa chọn, có gốc từ lý thuyết kiểu tâm lý của Carl Jung. Nếu bạn cần một thước đo ổn định để hiểu mình hoặc để nghiên cứu, Big Five đáng tin hơn. Nếu bạn cần một ngôn ngữ dễ nhớ để bắt đầu trò chuyện về khác biệt tính cách, MBTI dễ dùng hơn, miễn là hiểu rõ giới hạn của nó.
Hai mô hình không hoàn toàn đối lập. Bốn cặp của MBTI có tương ứng khá rõ với bốn trong năm yếu tố của Big Five, và yếu tố thứ năm là thứ MBTI bản gốc không đo. Phần dưới giải thích hai mô hình khác nhau từ gốc ra sao, chỗ nào gặp nhau, vì sao làm MBTI nhiều lần có thể ra nhóm khác, và chọn cái nào cho mục đích nào.
Khác nhau từ gốc: hai cách ra đời
MBTI do Katharine Cook Briggs và con gái là Isabel Briggs Myers phát triển, dựa trên cuốn "Các kiểu tâm lý" mà Carl Jung xuất bản năm 1921. Ý tưởng là mỗi người có những sở thích bẩm sinh về cách hướng năng lượng, cách thu nhận thông tin, cách ra quyết định và cách sắp xếp đời sống. Bộ câu hỏi được làm ra để xác định bạn thiên về phía nào trong từng cặp.
Big Five đi theo hướng ngược lại. Không ai đặt ra lý thuyết trước. Các nhà nghiên cứu thu hàng nghìn từ mô tả con người trong ngôn ngữ, cho rất nhiều người tự chấm, rồi dùng thống kê để xem các nét nào hay đi cùng nhau. Năm cụm lớn lặp đi lặp lại qua nhiều nghiên cứu, và mô hình được dựng lên từ đó.
Khác biệt gốc này giải thích gần hết những khác biệt về sau. MBTI mô tả kiểu, nên kết quả là một nhãn. Big Five mô tả mức độ, nên kết quả là năm con số. MBTI dễ nhớ, dễ kể; Big Five khó kể hơn trong một câu nhưng gần với cách tính cách thật sự phân bố trong dân số, nơi phần đông người ở vùng giữa chứ không chia hai phe.
So sánh nhanh hai mô hình
Bảng dưới tóm tắt những khác biệt chính. Không có cột nào thắng tuyệt đối, mỗi cột hợp với một mục đích:
| Tiêu chí | MBTI | Big Five |
|---|---|---|
| Kết quả | Một nhãn bốn chữ cái, ví dụ INFP | Năm điểm trên năm thang liên tục |
| Cách chia | Hai phía trong mỗi cặp, người ở gần giữa vẫn bị xếp một bên | Mức độ từ thấp tới cao, vùng giữa là vùng đông nhất |
| Làm lại sau vài tuần | Một phần đáng kể người làm ra nhóm khác ở ít nhất một cặp | Điểm thường gần với lần trước |
| Cảm xúc tiêu cực, căng thẳng | Bản gốc không đo | Có thang bất ổn cảm xúc riêng |
| Dùng trong nghiên cứu khoa học | Ít | Rất phổ biến |
| Dễ nhớ, dễ trò chuyện | Rất dễ | Khó gói trong một câu |
| Bộ câu hỏi | Bản chính thức có bản quyền, nhiều bản mạng là bản phỏng theo | Có kho câu hỏi công khai như IPIP |
Dòng thứ ba là lý do chính khiến giới nghiên cứu dè dặt với MBTI. Một thước đo mà kết quả đổi khi làm lại sau vài tuần khó dùng để đưa ra kết luận quan trọng về một con người.
Bốn cặp MBTI gặp Big Five ở chỗ nào
Hướng nội và hướng ngoại (I/E) tương ứng khá sát với yếu tố hướng ngoại của Big Five. Đây là cặp gặp nhau rõ nhất.
Giác quan và trực giác (S/N) gần với yếu tố cởi mở với trải nghiệm. Người thiên trực giác thường có điểm cởi mở cao hơn.
Lý trí và cảm xúc (T/F) có liên hệ với yếu tố dễ chịu, người thiên cảm xúc thường dễ chịu cao hơn, nhưng liên hệ này lỏng hơn hai cặp trên.
Nguyên tắc và linh hoạt (J/P) gần với yếu tố tận tâm. Người thiên nguyên tắc thường tận tâm cao hơn.
Yếu tố không có cặp tương ứng là bất ổn cảm xúc. MBTI bản gốc cố ý mô tả các kiểu theo hướng trung tính, không đo độ nhạy với căng thẳng. Một số trang trắc nghiệm trên mạng thêm chữ thứ năm như A hoặc T phía sau nhãn, nhưng đó là phần bổ sung của trang đó, không thuộc MBTI chính thức.
Ý nghĩa thực tế: nếu bạn đã biết nhóm MBTI của mình, bạn đã có một phỏng đoán thô về bốn yếu tố Big Five. Làm thêm Big Five sẽ cho bạn biết mình ở gần giữa hay ở xa trên từng thang, và thêm thông tin về yếu tố thứ năm.
Vì sao làm MBTI lại có thể ra nhóm khác
Đây là câu hỏi rất nhiều người gặp: hôm trước ra INFJ, tháng sau ra INFP, năm sau ra ENFP. Nguyên nhân chính nằm ở cách chia đôi. Giả sử bạn ở gần giữa thang hướng nội và hướng ngoại, chỉ cần trả lời khác một hai câu là chữ cái đầu tiên đổi. Trong khi đó, phần lớn mọi người lại đúng là đang ở gần giữa ở ít nhất một cặp.
Big Five không gặp vấn đề này theo cùng cách. Nếu lần trước bạn được 52 trên thang hướng ngoại, lần này 47, bạn vẫn hiểu mình ở vùng giữa, không có gì đổi bản chất. MBTI thì biến cùng sự dao động nhỏ đó thành hai nhãn khác nhau, và người đọc dễ nghĩ tính cách mình vừa thay đổi.
Ngoài ra còn những lý do chung cho mọi bảng hỏi: tâm trạng lúc làm, bối cảnh bạn đang nghĩ tới khi trả lời, bản dịch câu hỏi, và việc bạn trả lời theo hình mẫu mình muốn có. Hiểu điều này, bạn sẽ thôi lo khi kết quả đổi, và cũng thôi coi một nhãn bốn chữ cái là định nghĩa về mình.
MBTI vẫn có ích ở đâu
Nói về giới hạn của MBTI không có nghĩa là nó vô dụng. Sức mạnh lớn nhất của MBTI là ngôn ngữ. Nhiều người lần đầu tiên nhận ra rằng mình cần thời gian một mình không phải vì khó gần, hay rằng người yêu ra quyết định bằng cảm xúc không phải vì thiếu lý trí, nhờ đọc mô tả các cặp MBTI. Những nhận ra như vậy giúp bớt trách nhau.
MBTI cũng là cách mở đầu nhẹ nhàng cho các buổi sinh hoạt nhóm, lớp học kỹ năng, hay câu chuyện giữa bạn bè. Hỏi "bạn là E hay I" dễ hơn nhiều so với hỏi "bạn ở phân vị bao nhiêu trên thang hướng ngoại". Chừng nào mọi người hiểu đây là điểm khởi đầu để kể về mình, nó vẫn mang lại giá trị.
Chỗ MBTI không nên được dùng là những quyết định có hậu quả: xếp người vào vị trí, loại người khỏi cơ hội, kết luận ai hợp với ai. Ở những việc đó, ngay cả Big Five cũng chỉ là một mảnh nhỏ trong bức tranh lớn hơn nhiều.
Tình huống: Trâm ra INFP, rồi làm thêm Big Five
Trâm là sinh viên năm ba ở Huế. Trâm làm trắc nghiệm 16 nhóm trên mạng ba lần, hai lần ra INFP, một lần ra ISFP. Đọc mô tả INFP, Trâm thấy đúng phần mơ mộng, sống tình cảm, nhưng không đúng phần "hay trì hoãn, khó theo kế hoạch", vì Trâm là người lên lịch học rất kỹ.
Trâm làm thêm một bài Big Five dựa trên kho câu hỏi công khai. Kết quả: hướng ngoại thấp, cởi mở trung bình cao, dễ chịu cao, tận tâm khá cao, bất ổn cảm xúc trung bình. Bức tranh này giải thích được cả hai điều. Điểm cởi mở chỉ hơi trên giữa, nên giữa S và N Trâm dễ bị đẩy qua lại. Còn tận tâm khá cao, trái với hình ảnh thường gán cho nhóm P, cho thấy chữ P trong nhãn của Trâm có lẽ chỉ là kết quả sát đường ranh giới.
Trâm không vứt nhãn INFP đi, vì nó vẫn là cách vui để nói chuyện với bạn bè. Nhưng khi nghĩ về cách học và chọn môi trường làm việc, Trâm dùng năm con số của Big Five, vì nó khớp với những gì Trâm thực sự làm hằng ngày hơn.
Chọn mô hình nào cho mục đích nào
Câu hỏi "MBTI hay Big Five" không có một đáp án. Nó tuỳ bạn đang muốn làm gì với kết quả:
- Muốn hiểu mình một cách đáng tin: ưu tiên Big Five, nhất là bản báo cả điểm từng khía cạnh.
- Muốn có ngôn ngữ chung để nói chuyện vui trong nhóm bạn, lớp học: MBTI dễ dùng, miễn là ai cũng hiểu đây là điểm khởi đầu, không phải kết luận.
- Muốn hiểu vì sao mình dễ căng thẳng: chỉ Big Five có thang đo cho điều này.
- Muốn quyết định chuyện quan trọng như chọn ngành, chọn người: cả hai đều không đủ. Sở thích, năng lực, giá trị sống và trải nghiệm thực tế quan trọng hơn mọi nhãn tính cách.
- Muốn phán xét hay xếp hạng người khác: không mô hình nào được làm ra cho việc đó.
Nếu đã quen với MBTI, bạn không cần bỏ. Hãy coi nó như một tấm bản đồ phác, còn Big Five là bản đồ có thước tỷ lệ. Dùng cả hai, biết cái nào nói được tới đâu, là cách khôn ngoan.
Những chỗ hay sai khi dùng cả hai
Dù chọn mô hình nào, những lỗi dưới đây đều khiến kết quả mất giá trị hoặc gây tổn thương không cần thiết:
- Tin một trang trắc nghiệm mạng là bài MBTI chính thức. Phần lớn là bản phỏng theo, có khi rất khác bản gốc.
- Đọc mô tả nhóm như lời tiên đoán, rồi sống theo cho khớp.
- Dùng nhãn để biện minh: "mình là P nên trễ hạn là bình thường", "mình bất ổn cảm xúc cao nên cáu là đúng".
- So sánh điểm hay nhãn như hơn thua giữa bạn bè, anh chị em.
- Gán nhãn cho trẻ em, khi tính cách của các em còn đang thay đổi nhiều.
- Bỏ qua phần mình thấy không đúng thay vì coi đó là dữ liệu để xem lại.
Một nguyên tắc dễ nhớ: kết quả trắc nghiệm là câu hỏi để bạn tự xem lại mình, không phải câu trả lời cuối cùng về bạn.
Câu hỏi thường gặp
Big Five có chính xác hơn MBTI không?
Xét về độ ổn định khi làm lại và mức được nghiên cứu, Big Five có nhiều bằng chứng hơn. Nhưng không thước đo nào chính xác tuyệt đối. Cả hai chỉ mô tả xu hướng, không định nghĩa được trọn một con người.
Nếu đã biết nhóm MBTI thì có cần làm Big Five không?
Không bắt buộc, nhưng nên làm nếu bạn muốn hiểu rõ hơn. Big Five cho biết bạn ở gần giữa hay xa trên từng thang, và thêm thông tin về độ nhạy với căng thẳng mà MBTI bản gốc không đo.
Có thể đổi kết quả MBTI sang Big Five được không?
Chỉ đoán thô được. Bốn cặp MBTI liên hệ với bốn yếu tố Big Five, nhưng nhãn chữ cái không cho biết bạn ở mức nào. Muốn có điểm Big Five, bạn cần làm một bộ câu hỏi Big Five.
Vì sao MBTI phổ biến hơn Big Five?
MBTI dễ nhớ, nhãn bốn chữ cái tiện chia sẻ, mô tả nhóm viết theo giọng tích cực nên người đọc thấy dễ chịu. Big Five khó gói trong một nhãn và có thang bất ổn cảm xúc nghe không dễ nghe, nên ít lan truyền hơn.
Trắc nghiệm 16 nhóm tính cách trên mạng có phải là MBTI không?
Thường không phải bản chính thức. MBTI là nhãn hiệu có bản quyền, nhiều trang trên mạng dùng ý tưởng tương tự với bộ câu hỏi riêng. Kết quả vẫn có thể dùng để tham khảo, nhưng đừng coi đó là bài đánh giá chính thức.