Khi làm trắc nghiệm tính cách, nhiều người vô tình trả lời theo con người mình muốn trở thành hoặc nghĩ là "nên" có, thay vì con người mình đang là; giới tâm lý gọi đây là thiên lệch mong muốn xã hội. Bên cạnh đó còn có những thói quen trả lời khác như hay đồng ý, hay chọn ô giữa, hay chọn mức cực đoan. Chúng không phải gian lận, mà là cách đầu óc xử lý câu hỏi về chính mình.
Hậu quả là kết quả trông đẹp hơn, hoặc mờ nhạt hơn, so với thực tế, và lời khuyên đi kèm không khớp với bạn. Bài này giúp bạn nhận ra mình đang nghiêng về kiểu nào và cách trả lời sát thực hơn mà không phải tự soi xét quá mức.
Thiên lệch mong muốn xã hội nghĩa là gì
Hãy tưởng tượng câu hỏi "mình luôn giữ lời hứa". Gần như ai cũng muốn đây là sự thật về mình, và được dạy từ nhỏ rằng giữ lời là điều tốt. Nên dù tuần trước vừa lỡ hẹn hai lần, phần lớn người vẫn chọn "đồng ý". Không phải họ nói dối, mà vì họ nghĩ về nguyên tắc của mình chứ không nghĩ về hành vi cụ thể.
Thiên lệch này có hai lớp. Lớp thứ nhất là muốn gây ấn tượng tốt với người khác, rõ nhất khi biết sẽ có người đọc kết quả. Lớp thứ hai khó thấy hơn: muốn giữ hình ảnh tốt về mình trong mắt chính mình. Lớp thứ hai vẫn hoạt động ngay cả khi bạn làm bài một mình lúc nửa đêm, không ai xem.
Những câu dễ bị làm đẹp nhất là câu chạm tới chuẩn mực: trung thực, chăm chỉ, tốt bụng, bình tĩnh, có trách nhiệm. Những câu trung tính như "thích ở một mình" hay "thích kế hoạch rõ ràng" ít bị ảnh hưởng hơn, vì không có đáp án nào rõ ràng là "tốt". Đó là lý do bài trắc nghiệm soạn cẩn thận thường cố viết câu sao cho cả hai đầu đều nghe chấp nhận được.
Bốn kiểu trả lời làm méo kết quả
Mỗi người thường có một hai kiểu nổi trội. Nhận ra kiểu của mình là bước đầu để trả lời sát hơn.
| Kiểu trả lời | Biểu hiện | Kết quả bị méo ra sao | Cách tự nhận ra |
|---|---|---|---|
| Làm đẹp | Chọn theo điều nên có, không theo điều đang có | Điểm dễ chịu, tận tâm cao bất thường, điểm cảm xúc tiêu cực thấp bất thường | Kết quả giống "người tốt trong sách" hơn giống mình |
| Luôn đồng ý | Có xu hướng gật đầu với mọi câu, kể cả hai câu trái nghĩa | Điểm các trục bị kéo lệch theo hướng câu hỏi được viết | Thấy mình đồng ý với cả câu "thích đông người" lẫn "thích ở một mình" |
| Hay chọn giữa | Né lựa chọn rõ ràng, chọn "bình thường" khi không chắc | Kết quả mờ nhạt, mọi trục quanh mức trung bình | Hơn nửa số câu chọn ô giữa |
| Hay chọn cực | Chọn "rất đồng ý" hoặc "rất không đồng ý" cho phần lớn câu | Kết quả cực đoan, mô tả nghe quá mạnh so với mình | Hầu như không dùng các mức ở giữa |
Không kiểu nào là "xấu". Có người chọn giữa vì thật sự linh hoạt, có người chọn cực vì cảm nhận rõ. Vấn đề chỉ phát sinh khi kiểu trả lời đến từ thói quen chứ không từ nội dung câu hỏi.
Phép tự kiểm nhanh: sau khi làm xong, đếm thử bạn chọn ô giữa bao nhiêu lần và ô cực bao nhiêu lần. Tỷ lệ nghiêng hẳn về một phía là dấu hiệu nên đọc kết quả thận trọng hơn.
Vì sao người ta làm đẹp mà không biết
Chuẩn mực được học từ nhỏ. Trẻ em được khen khi ngoan, chăm, nhường nhịn. Lớn lên, những phẩm chất đó gắn chặt với hình ảnh "người tốt", và câu hỏi chạm vào chúng tự động kéo câu trả lời về phía được khen.
Câu hỏi về nguyên tắc dễ hơn câu hỏi về hành vi. Trả lời "mình có trách nhiệm" dựa trên niềm tin về bản thân thì nhanh. Nhớ lại mười lần gần nhất mình có giữ hạn không thì mất công, nên đầu óc chọn đường tắt.
Ta biết mình qua ý định, người khác biết ta qua hành động. Bạn biết mình định gọi lại cho bạn bè, định nộp đúng hạn, nên tự chấm theo ý định. Người ngoài chỉ thấy cuộc gọi không đến và bài nộp trễ.
Đang ở giai đoạn muốn thay đổi. Người đang cố trở nên ngăn nắp hơn dễ trả lời như thể mình đã ngăn nắp. Mong muốn tốt, nhưng làm kết quả đi trước thực tế.
Sợ kết quả xấu. Nhiều người lo bài trắc nghiệm sẽ "phát hiện" điều gì không hay về mình, nên né những lựa chọn có vẻ tiêu cực. Thực ra trắc nghiệm tính cách không có kết quả xấu, chỉ có mô tả thiếu chính xác.
Mệt thì chọn theo phản xạ. Với bài dài, nửa sau thường được trả lời nhanh hơn, ít nghĩ hơn. Khi không còn sức cân nhắc, đầu óc dễ chọn đáp án quen thuộc và an toàn, thường là đáp án nghe tốt.
Khi bài trắc nghiệm có người xem
Thiên lệch làm đẹp mạnh hơn hẳn khi bạn biết có người đọc kết quả: thầy cô ở lớp kỹ năng, người hướng dẫn một khoá học, cha mẹ ngồi bên cạnh, hay bạn đời tò mò. Lúc đó câu trả lời không chỉ mô tả bạn mà còn là một lời giới thiệu bản thân. Chuyện trắc nghiệm khi tuyển dụng là đề tài riêng, ở đây chỉ nói những tình huống đời thường.
Trong buổi sinh hoạt nhóm ở công ty, nếu ai cũng biết kết quả sẽ được chiếu lên cho cả phòng xem, nhiều người sẽ tránh những lựa chọn có vẻ "khó làm việc cùng". Kết quả chung của cả nhóm khi đó đẹp và đồng đều đến mức chẳng giúp ai hiểu ai.
Nếu bạn là người tổ chức, hãy cho mọi người làm bài riêng, tự giữ kết quả, và chỉ chia sẻ phần họ muốn. Nếu bạn là người làm bài trong hoàn cảnh có người xem, có thể làm một lần nữa ở nhà, một mình, rồi so hai kết quả. Khoảng cách giữa hai lần chính là hình ảnh bạn muốn người khác thấy, một thông tin cũng đáng suy nghĩ.
Kỹ thuật trả lời sát thực hơn
Những bước dưới đây giúp kéo câu trả lời từ "mình nghĩ mình là" về "mình thường làm". Áp dụng cho bất kỳ bài tự đánh giá nào.
- Với mỗi câu, tìm một ví dụ cụ thể trong ba tháng gần nhất trước khi chọn. Không nhớ ra ví dụ nào thì đó là thông tin.
- Đổi câu hỏi sang góc nhìn người khác: một đồng nghiệp hay người bạn thân sẽ chọn gì cho bạn ở câu này?
- Gặp câu có đáp án "đẹp" rõ ràng, chậm lại và hỏi: đó là điều mình làm, hay điều mình tin là nên làm?
- Đặt quy tắc cho ô giữa: chỉ chọn khi bạn thật sự nghiêng về hai phía ngang nhau, không phải khi lười nghĩ.
- Làm bài khi không có ai xem, và tự hứa sẽ không đưa kết quả cho ai nếu không muốn. Điều này giảm áp lực trình diễn.
- Làm xong, đọc lướt lại vài câu đã chọn mức "rất đồng ý" ở các phẩm chất tốt, xem có câu nào nên hạ một mức không.
Mục tiêu không phải là tự chê mình. Mục tiêu là có một kết quả đủ sát để những gợi ý đi kèm thật sự hữu ích cho bạn.
Hai lần làm bài của Phương
Phương, sinh viên năm cuối ở Cần Thơ, làm một bài Big Five và nhận kết quả tận tâm rất cao, dễ chịu rất cao. Đọc xong, Phương thấy hơi lạ: ai cũng biết Phương hay trễ hạn nộp bài nhóm và dễ cáu khi bị hỏi dồn. Phương làm lại, lần này áp dụng cách tìm ví dụ cụ thể cho từng câu. Điểm tận tâm xuống mức trung bình, dễ chịu xuống khá, cảm xúc tiêu cực lên một chút.
Thay vì chọn một kết quả, Phương đặt cả hai cạnh nhau. Lần đầu là con người Phương muốn trở thành, lần sau là con người Phương đang là. Khoảng cách lớn nhất nằm ở tận tâm, và đó chính là thứ Phương đang lo trước kỳ thực tập. Từ đó Phương chọn một việc cụ thể: dùng sổ ghi hạn chót và đặt nhắc việc trước hai ngày cho mọi bài nhóm.
Cách dùng này biến thiên lệch làm đẹp thành công cụ. Khi bạn biết khoảng cách giữa mong muốn và thực tế nằm ở đâu, bạn biết nên đặt công sức vào chỗ nào, thay vì chỉ đọc đoạn mô tả cho vui rồi quên.
Người soạn bài làm gì để giảm thiên lệch
Biết người soạn trắc nghiệm nghiêm túc xử lý thiên lệch thế nào cũng giúp bạn đánh giá chất lượng một bài.
- Viết câu đảo chiều: một nửa số câu hỏi theo hướng ngược lại, để người hay đồng ý không kéo lệch cả trục.
- Viết câu trung tính: cả hai đầu đều nghe chấp nhận được, như "thích lên kế hoạch trước" và "thích quyết định khi đến lúc".
- Dùng kiểu chọn một trong hai câu có độ "đẹp" ngang nhau, buộc người làm bài phải ưu tiên.
- Cài vài câu kiểm tra sự chú ý hoặc câu đo xu hướng làm đẹp, để nhận ra bài làm thiếu tập trung.
- Nói rõ trong phần hướng dẫn rằng không có đáp án đúng sai, kết quả không dùng để đánh giá ai.
Bài trắc nghiệm có toàn câu một chiều, đáp án đẹp rõ ràng, không có câu đảo chiều nào thì dù bạn trả lời cẩn thận đến đâu, kết quả vẫn dễ bị méo. Lúc đó đọc cho vui là đủ.
Bạn có thể tự kiểm nhanh: đọc lướt mười câu đầu của bài và đếm xem có bao nhiêu câu mà lựa chọn "tốt" lộ ra ngay. Nếu gần hết đều như vậy, bài đang đo khả năng nhận ra đáp án đẹp nhiều hơn đo tính cách của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Trả lời theo con người mình muốn trở thành có sai không?
Không sai về đạo đức, nhưng làm kết quả kém hữu ích. Nếu muốn, bạn có thể làm hai lần: một lần theo mong muốn, một lần theo thực tế, rồi so sánh. Khoảng cách giữa hai lần cho bạn biết nên rèn luyện ở đâu.
Chọn đáp án ở giữa nhiều có làm kết quả sai không?
Nếu bạn thật sự ở giữa thì không sai. Nhưng nếu chọn giữa vì ngại quyết định, kết quả sẽ mờ nhạt và không cho bạn thông tin gì. Hãy thử tìm một ví dụ cụ thể, nó thường giúp bạn nghiêng về một phía.
Làm sao biết mình có đang làm đẹp câu trả lời không?
Đưa kết quả cho một người biết rõ bạn đọc và hỏi họ phần nào nghe "tốt hơn bạn ngoài đời". Nếu họ chỉ ra được vài chỗ kèm ví dụ cụ thể, nhiều khả năng bạn đã vô tình làm đẹp ở những chỗ đó.
Có bài trắc nghiệm nào không bị thiên lệch làm đẹp không?
Không có bài tự đánh giá nào hoàn toàn miễn nhiễm. Bài soạn tốt giảm được bằng câu trung tính, câu đảo chiều và kiểu chọn bắt buộc. Kết hợp thêm nhận xét của người quen là cách bù đắp tốt nhất.
Vì sao kết quả của mình toàn điểm cao ở các phẩm chất tốt?
Có thể bạn thật sự như vậy, cũng có thể bạn đã trả lời theo nguyên tắc thay vì hành vi. Thử làm lại và tìm ví dụ cụ thể cho từng câu. Nếu kết quả gần như giữ nguyên, bạn có thể tin hơn vào nó.
Người hay đồng ý với mọi câu có nên làm trắc nghiệm không?
Vẫn nên, chỉ cần chọn bài có câu đảo chiều và đọc kỹ từng câu. Khi thấy mình định gật với một câu, hãy hỏi câu ngược lại có đúng không. Nếu cả hai đều có vẻ đúng, đó là chỗ nên chọn mức nhẹ hơn.