Sống chung với cha mẹ khác tính cách khi đã đi làm sẽ dễ thở hơn nhiều nếu bạn tách được hai chuyện: khác nhau về nhu cầu, và khác nhau về quyền quyết định trong nhà. Phần lớn va chạm không đến từ việc mẹ thích đông vui còn bạn thích yên tĩnh, mà từ việc chưa ai nói rõ chỗ nào là của chung, chỗ nào là của riêng, ai quyết chuyện gì.
Ở Việt Nam, nhiều người đi làm vài năm vẫn ở với cha mẹ vì gần chỗ làm, vì tiết kiệm, hoặc vì cha mẹ đã lớn tuổi. Đây là lựa chọn bình thường, không phải dấu hiệu chưa trưởng thành. Bài này đi qua những tình huống hay gặp, những điều nên thống nhất một lần cho xong, cách mở lời với cha mẹ, và cả trường hợp ngược lại khi cha mẹ mới là người cần yên tĩnh.
Vì sao con lớn rồi mà vẫn va chạm
Khi bạn còn đi học, nhà vận hành theo nếp của cha mẹ và bạn thích nghi theo. Khi bạn đi làm, bạn có lịch riêng, mệt mỏi riêng, mối quan hệ riêng, nhưng ngôi nhà vẫn chạy theo nếp cũ. Va chạm thường nằm ở khe hở giữa hai nếp sống ấy, và khác biệt tính cách làm khe hở rõ hơn.
Một người mẹ nghiêng về hướng ngoại có thể coi việc hàng xóm ghé chơi, họ hàng gọi điện, cả nhà ngồi xem ti vi chung là dấu hiệu gia đình ấm áp. Một người con nghiêng về hướng nội, sau tám tiếng làm việc với khách, lại cần căn phòng đóng cửa để hồi sức. Mẹ thấy con lầm lì, con thấy mẹ không cho mình thở. Cả hai đều đang làm điều tự nhiên với mình.
Thêm một lớp nữa là khoảng cách thế hệ. Cha mẹ nhiều người lớn lên trong nhà đông người, phòng riêng là thứ xa xỉ, nên nhu cầu ở một mình của con dễ bị hiểu thành xa cách. Đó không phải lỗi của ai, chỉ là hai người có hai thước đo khác nhau về thế nào là gần gũi. Gọi đúng tên điều này giúp bạn bớt nghĩ rằng cha mẹ cố tình làm khó mình.
Tình huống hay gặp và điều có thể thử
Bảng dưới không phải công thức cho mọi nhà. Mỗi gia đình có nếp riêng, và cha mẹ bạn cũng không nhất thiết đúng như mô tả. Hãy đọc như những gợi ý để bạn chọn cái hợp.
| Tình huống | Cha mẹ có thể nghĩ | Bạn có thể nghĩ | Điều có thể thử |
|---|---|---|---|
| Đi làm về vào phòng đóng cửa ngay | Con không muốn nói chuyện với ai | Cần nghỉ trước khi nói được | Chào cả nhà, hẹn ra ăn cơm sẽ kể |
| Mẹ mời khách tới nhà cuối tuần | Nhà có khách là vui | Mất ngày nghỉ duy nhất | Ra chào, ngồi một lúc rồi xin phép |
| Bố hỏi chuyện công việc, người yêu | Quan tâm con | Bị tra hỏi | Chủ động kể vài chuyện để bớt bị hỏi |
| Không ăn tối ở nhà, không báo | Con coi nhà như nhà trọ | Chỉ là quên | Nhắn trước bữa chiều, thành thói quen |
| Cả nhà đi đám cưới họ hàng | Con phải có mặt cho phải phép | Đông người, mệt | Đi các đám quan trọng, xin vắng đám xa |
Để ý cột cuối: phần lớn không đòi cha mẹ thay đổi, mà là bạn chủ động trước một bước. Khi cha mẹ thấy con vẫn gắn bó, họ thường dễ chấp nhận khoảng riêng của con hơn.
Một ví dụ: Hà và người mẹ thích nhà đông vui
Hà, hai mươi bảy tuổi, làm chăm sóc khách hàng qua điện thoại ở Cần Thơ, ở cùng bố mẹ. Mẹ Hà bán hàng ở chợ, quen gần như cả xóm, tối nào cũng có người ghé uống trà. Hà về tới nhà là đi thẳng lên phòng. Một tối mẹ nói với khách rằng con gái mình "đi làm về là như người lạ", Hà nghe thấy và hai mẹ con giận nhau mấy ngày.
Điều giúp được Hà không phải là giải thích cho mẹ về hướng nội. Hà thử một việc nhỏ: về tới nhà ngồi xuống chào khách vài phút, rót trà, hỏi han một câu, rồi xin lên tắm. Cuối tuần, Hà rủ mẹ đi chợ sớm hai mẹ con, lúc ít người, nói chuyện được nhiều hơn cả tuần cộng lại. Mẹ Hà thôi kể với khách rằng con mình lạ lùng, còn Hà vẫn giữ được buổi tối yên tĩnh.
Ví dụ này là giả định, nhưng nó cho thấy một điều: với nhiều phụ huynh, điều họ cần là dấu hiệu con vẫn gần mình, không phải số giờ con ngồi ở phòng khách. Cho họ dấu hiệu đó theo cách bạn làm được thì phần còn lại dễ thương lượng hơn.
Những điều nên nói rõ một lần
Nhiều cuộc cãi nhỏ lặp lại mỗi tuần thật ra là một câu hỏi chưa ai trả lời. Ngồi lại một lần, nói rõ vài điều sau, sẽ tiết kiệm cho cả nhà rất nhiều lời qua tiếng lại.
- Giờ giấc: mấy giờ về thì nên báo, ăn tối ở nhà hay không thì nhắn trước lúc nào.
- Phòng riêng: gõ cửa trước khi vào, đồ trong phòng con tự dọn, cha mẹ không cần dọn hộ.
- Khách tới nhà: khách của cha mẹ thì con ra chào; con muốn đưa bạn về thì báo trước.
- Đóng góp: con góp tiền chợ, tiền điện nước hay góp bằng việc nhà, bao nhiêu thì đủ.
- Chuyện riêng: chuyện công việc, người yêu, kế hoạch tương lai, con sẽ kể khi nào và cha mẹ hỏi tới đâu.
- Việc chung của gia đình: đám nào con nhất định đi, đám nào được vắng.
Không cần biến buổi nói chuyện thành cuộc họp có biên bản. Một bữa cơm thoải mái, nói từng điều một, cũng được. Quan trọng là sau đó cả nhà có chung một mốc để quay lại khi lệch.
Cách mở lời với cha mẹ
Nói về nhu cầu riêng với cha mẹ khó hơn với bạn bè, vì trong đầu nhiều người vẫn còn giọng của đứa trẻ sợ bị mắng. Trình tự dưới đây giúp câu chuyện bớt căng.
- Chọn lúc cha mẹ đang vui, không mệt, không có khách, tốt nhất là khi chỉ có một người.
- Mở đầu bằng điều bạn biết ơn hoặc quý ở nhà mình, một cách thật lòng chứ không phải mào đầu cho có.
- Nói về bạn, không nói về cha mẹ: "Đi làm về con hay mệt, cần nằm một lúc mới nói chuyện được."
- Đề nghị việc bạn sẽ làm, không chỉ điều bạn muốn cha mẹ ngừng làm.
- Lắng nghe điều cha mẹ lo. Thường đằng sau lời phàn nàn là nỗi lo con cô đơn, con có chuyện giấu.
- Thử vài tuần rồi hỏi lại cha mẹ thấy thế nào.
Đừng mong một lần nói là cha mẹ đổi ngay. Thói quen của người lớn tuổi đổi chậm. Điều bạn cần là hướng đi đúng, không phải kết quả tức thì.
Khi cha mẹ mới là người cần yên tĩnh
Chiều ngược lại cũng hay gặp mà ít được nói tới. Người con hướng ngoại đi làm về muốn bật nhạc, rủ bạn về nhà, gọi điện thoại to ở phòng khách. Người bố đã nghỉ hưu, vốn ít nói, thích buổi chiều yên lặng đọc báo giấy và chăm cây. Bố không phàn nàn nhưng ngày càng ít ra khỏi phòng. Con thấy bố khó gần, bố thấy nhà mình không còn là nhà mình.
Ở đây, người cần điều chỉnh trước là bạn, vì đó là nhà của cha mẹ bạn đang ở cùng. Một số việc đơn giản: hỏi bố khung giờ nào bố cần yên, đưa bạn về nhà vào giờ bố đi tập thể dục, nghe điện thoại dài ngoài sân, chủ động ngồi với bố những lúc bố sẵn lòng, dù chỉ là uống trà không nói gì.
Người lớn tuổi nghiêng về hướng nội thường không nói ra nhu cầu vì ngại làm phiền con, hoặc vì nghĩ con lớn rồi tự biết. Hỏi một câu nhẹ nhàng như "bố có muốn con bớt ồn vào buổi chiều không" đôi khi mở ra nhiều hơn bạn tưởng.
Những điều không cần làm
Không cần thắng mọi cuộc tranh luận. Ở trong nhà cha mẹ, có những chuyện bạn sẽ không đổi được, như giờ cả nhà ăn cơm hay việc mẹ thích mở ti vi to. Chọn ra hai ba điều thật sự ảnh hưởng tới sức khoẻ của bạn để thương lượng, phần còn lại có thể cho qua.
Không cần giảng giải lý thuyết tính cách cho cha mẹ. Nói với mẹ rằng "con là người hướng nội, theo Jung thì…" hiếm khi giúp ích. Cha mẹ hiểu qua việc làm và qua những câu nói cụ thể về mệt mỏi, giờ giấc, mong muốn của con.
Không cần chứng minh mình đúng bằng cách im lặng kéo dài. Im lặng để nghỉ thì được, im lặng để phản đối thì cha mẹ thường đọc ra ngay và khoảng cách càng xa thêm. Nếu đang bực, nói một câu ngắn rằng mình cần thời gian rồi sẽ nói chuyện.
Không cần so nhà mình với nhà bạn bè. Nhà bạn cho con đi về tự do không có nghĩa nhà mình sai. Mỗi gia đình có nếp riêng, và thứ đáng thương lượng là điều phù hợp với nhà bạn, không phải điều đang có ở nhà khác.
Tự kiểm: dấu hiệu nên nhờ hỗ trợ
Phần lớn va chạm khi ở chung với cha mẹ là chuyện thường ngày, giải được bằng nói chuyện và một chút nhường nhịn. Nhưng có những trường hợp vượt khỏi chuyện khác tính cách. Nếu bạn thấy mình căng thẳng mỗi lần sắp về nhà, mất ngủ kéo dài, thường xuyên khóc sau những lần cãi nhau, hay bắt đầu tránh về nhà bằng mọi lý do, đó là tín hiệu nên dừng lại xem kỹ.
Cũng vậy nếu trong nhà có những lời nói xúc phạm lặp lại, kiểm soát tiền bạc hoặc điện thoại của bạn, hay bất kỳ hình thức bạo lực nào. Đó không còn là khác biệt hướng nội hay hướng ngoại, và bạn không nên tự gánh một mình. Một người thân tin cậy, một chuyên gia tâm lý hoặc tư vấn gia đình có thể giúp bạn nhìn rõ tình hình và tính bước tiếp theo.
Còn nếu mọi thứ chỉ là mệt mỏi thường ngày, thử tự hỏi: trong một tuần, có bao nhiêu buổi tối mình thấy dễ chịu ở nhà; điều gì khiến những buổi đó dễ chịu; và mình có thể làm gì để có thêm một buổi như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm rồi vẫn ở với bố mẹ có phải là chưa tự lập?
Không. Ở với cha mẹ vì gần chỗ làm, vì tiết kiệm hay vì cha mẹ đã lớn tuổi là lựa chọn bình thường. Tự lập thể hiện ở cách bạn tự lo việc của mình và góp phần cho gia đình, không ở chỗ bạn sống ở đâu.
Bố mẹ cho rằng con hướng nội là khó gần thì nên làm gì?
Đừng cố giảng giải về hướng nội. Cho cha mẹ những dấu hiệu gắn bó theo cách bạn làm được, như chào hỏi khi về, rủ đi chợ, ăn tối cùng, rồi mới nói về nhu cầu nghỉ ngơi của bạn.
Có nên đưa bố mẹ làm trắc nghiệm tính cách?
Không cần. Nhiều phụ huynh không quen với cách nói này và dễ thấy bị đánh giá. Nói chuyện trực tiếp về thói quen, giờ giấc và mong muốn của từng người hữu ích hơn bất kỳ kết quả trắc nghiệm nào.
Mẹ hay mời khách tới nhà cuối tuần mà mình cần nghỉ thì sao?
Ra chào và ngồi cùng một lúc để giữ phép lịch sự và làm mẹ vui, sau đó xin phép làm việc riêng. Có thể thoả thuận với mẹ một ngày cuối tuần nhà yên tĩnh nếu mẹ đồng ý.
Khi nào nên nghĩ tới chuyện ra ở riêng?
Khi va chạm kéo dài ảnh hưởng tới sức khoẻ tinh thần của bạn hoặc của cha mẹ, khi đã thử nói chuyện nhiều lần mà không thay đổi, và khi bạn đủ điều kiện tài chính. Ra ở riêng không có nghĩa là xa cha mẹ.