Trắc nghiệm tính cách chỉ đo xu hướng hành xử, suy nghĩ và cảm nhận tương đối ổn định của một người; nó không đo năng lực, trí thông minh, đạo đức, sở thích nghề hay sức khoẻ tinh thần. Kết quả hướng nội không nói bạn giao tiếp kém, kết quả cảm xúc nhạy không nói bạn có bệnh, và không nhóm tính cách nào thông minh hay tử tế hơn nhóm khác.
Nhầm lẫn này rất phổ biến vì kết quả trắc nghiệm thường đi kèm những lời mô tả rộng, nghe như nói về cả con người. Khi biết rõ ranh giới, bạn sẽ dùng kết quả đúng việc của nó và tìm đúng công cụ cho những câu hỏi khác.
Trắc nghiệm tính cách thực ra đo cái gì
Các mô hình tính cách phổ biến đều nói về cách một người thường làm việc, không nói về việc họ làm được tới đâu. Ví dụ trục hướng nội và hướng ngoại mô tả bạn nạp năng lượng thế nào, thích nhịp sống ra sao, không nói bạn nói chuyện hay hay dở. Trục tận tâm trong mô hình Năm yếu tố lớn mô tả xu hướng ngăn nắp, giữ kế hoạch, không đo bạn giỏi nghề tới đâu.
Có thể hình dung tính cách như "phong cách lái xe": người thích chạy chậm, cẩn thận; người thích linh hoạt, đổi làn khi cần. Phong cách lái không cho biết ai thuộc đường hơn, ai đã có bằng lái hay chưa, càng không cho biết ai là người tốt. Hai người cùng phong cách có thể lái giỏi khác hẳn nhau, vì kỹ năng đến từ luyện tập. Và một người lái chậm, cẩn thận vẫn có thể học cách vượt xe an toàn khi cần, giống như người hướng nội vẫn học được cách dẫn một buổi họp đông người.
Hiểu như vậy, bạn sẽ thấy tại sao những lời như "nhóm X sinh ra để lãnh đạo" hay "người hướng nội làm nghiên cứu giỏi hơn" là đi quá xa. Trắc nghiệm chỉ có thể gợi ý môi trường nào khiến bạn đỡ tốn sức hơn, không thể nói bạn sẽ thành công hay thất bại ở đâu.
Những thứ hay bị nhầm là "kết quả tính cách"
Bảng dưới tách rõ phần trắc nghiệm tính cách nói được và phần cần cách khác để tìm hiểu.
| Điều bạn muốn biết | Trắc nghiệm tính cách nói được gì | Nên tìm hiểu bằng cách nào |
|---|---|---|
| Năng lực, kỹ năng | Gần như không; chỉ gợi ý kiểu việc bạn dễ hứng thú | Kết quả học tập, sản phẩm đã làm, nhận xét của người hướng dẫn, thử việc thật |
| Trí thông minh | Không | Các bài đánh giá năng lực nhận thức do người có chuyên môn thực hiện, khi thật sự cần |
| Sở thích nghề | Rất ít | Bảng hỏi sở thích nghề nghiệp, trải nghiệm thực tế, trò chuyện với người trong nghề |
| Giá trị sống | Một phần nhỏ | Tự hỏi điều gì quan trọng nhất khi phải đánh đổi, ghi lại các quyết định đã làm |
| Đạo đức, sự trung thực | Không | Hành vi qua thời gian, trong nhiều hoàn cảnh |
| Sức khoẻ tinh thần | Không, kể cả khi có điểm cảm xúc nhạy cao | Gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ |
| Hai người có hợp nhau | Rất ít | Cách hai người xử lý bất đồng, chia sẻ công việc, giữ cam kết |
Nếu một bài trắc nghiệm hứa trả lời cả những cột này, phần hứa đó đã vượt quá điều công cụ làm được.
Không có nhóm tính cách "thông minh nhất"
Trên mạng hay xuất hiện danh sách kiểu "những nhóm MBTI có trí thông minh cao nhất" hay "nhóm tính cách của thiên tài". Những danh sách này thường dựa trên việc gán nhóm cho người nổi tiếng theo cảm nhận của người viết, không phải dựa trên đo đạc. Gán nhóm cho một nhà khoa học đã mất từ lâu chỉ bằng tiểu sử là suy đoán, rồi lấy suy đoán đó để kết luận về hàng triệu người cùng nhóm là suy đoán chồng suy đoán.
Nghiên cứu trên mô hình Năm yếu tố lớn có ghi nhận một số liên hệ nhẹ, ví dụ yếu tố cởi mở với trải nghiệm có liên quan phần nào tới sự hứng thú với ý tưởng và học hỏi. Nhưng "liên quan phần nào" ở mức trung bình của rất nhiều người khác xa với "người cởi mở thì thông minh". Trong mỗi mức điểm luôn có đủ mọi mức năng lực.
Tác hại của những danh sách này là có thật. Một học sinh đọc thấy nhóm mình "không thuộc nhóm trí tuệ" có thể nản lòng với môn học khó. Một người khác đọc thấy nhóm mình "thiên tài" có thể chủ quan. Cả hai đều đang để một nhãn quyết định thay cho sự cố gắng.
Gặp một danh sách như vậy, hãy hỏi ba câu: số liệu lấy từ đâu, đo trên bao nhiêu người, ai đã gán nhóm cho những cái tên được nêu. Gần như lúc nào cả ba câu cũng không có câu trả lời.
Tính cách không nói lên ai tốt ai xấu
Mọi xu hướng đều có hai mặt. Người thích kế hoạch giúp nhóm giữ tiến độ nhưng có thể cứng nhắc khi tình huống đổi. Người linh hoạt xử lý bất ngờ tốt nhưng có thể khiến người khác lo về hạn chót. Không mặt nào là đạo đức hay vô đạo đức.
Điểm dễ chịu thấp không có nghĩa là xấu tính. Điểm dễ chịu thấp thường đi kèm xu hướng thẳng thắn, sẵn sàng tranh luận, không ngại bất đồng. Nhiều người như vậy rất tử tế, chỉ là cách họ thể hiện ít mềm mỏng.
Đạo đức thể hiện qua lựa chọn, không qua nhóm. Giữ lời, trung thực, đối xử công bằng là những lựa chọn mỗi người làm hằng ngày. Người ở nhóm nào cũng có thể chọn tốt hay chọn sai.
Nhãn không thay cho tìm hiểu. Khi nghe "người đó là nhóm T, chắc lạnh lùng", hãy nhớ rằng bạn đang đánh giá một người bằng bốn chữ cái thay vì bằng những gì họ đã làm.
Mô hình không xếp hạng con người. Cả MBTI lẫn Big Five đều không được thiết kế để nói nhóm nào hay điểm nào "tốt hơn". Ai dùng chúng để xếp hạng là đang dùng sai mục đích.
Trắc nghiệm tính cách không phải chẩn đoán
Điểm cao ở yếu tố bất ổn cảm xúc, hay thấy mình hướng nội rất rõ, không có nghĩa bạn bị lo âu xã hội, trầm cảm hay bất kỳ tình trạng nào cần điều trị. Trắc nghiệm tính cách mô tả xu hướng bình thường, có ở mọi người với mức độ khác nhau. Chẩn đoán sức khoẻ tinh thần cần người có chuyên môn, dùng công cụ khác, kèm trao đổi trực tiếp và quan sát qua thời gian.
Ngược lại, một kết quả "đẹp" cũng không chứng minh bạn đang ổn. Người đang trải qua giai đoạn khó khăn vẫn có thể ra kết quả điềm tĩnh, hướng ngoại, nhất là khi họ quen che giấu cảm xúc.
Những dấu hiệu nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ bao gồm: buồn bã hay lo lắng kéo dài nhiều tuần, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, mất hứng thú với việc từng thích, né tránh đến mức ảnh hưởng việc học hay việc làm, có ý nghĩ làm hại bản thân. Những dấu hiệu này cần được lắng nghe nghiêm túc, không thể được giải thích bằng "chắc tại mình là nhóm nhạy cảm".
Tình huống: kết quả của con và nỗi lo của cha
Anh Toàn ở Lâm Đồng thấy con trai lớp mười làm trắc nghiệm trên mạng ra nhóm thiên về cảm xúc và trực giác. Đọc một bài chia sẻ nói nhóm này "không hợp với các môn tự nhiên", anh bắt đầu lo con sẽ theo không nổi khối A mà cả nhà đã tính. Anh định khuyên con chuyển hướng ngay, dù điểm toán của con vẫn ổn.
Điều anh cần nhìn là thứ trắc nghiệm không đo: kết quả học tập thực tế, sự hứng thú của con với từng môn, nhận xét của thầy cô. Những thứ này nói về năng lực và sở thích rõ hơn bất kỳ nhãn tính cách nào. Một học sinh thiên về cảm xúc vẫn có thể học tốt môn tự nhiên, thậm chí đem góc nhìn con người vào những ngành như y, kiến trúc, công nghệ giáo dục.
Anh Toàn quyết định không bàn về nhãn nữa, mà hỏi con thích môn nào, môn nào thấy mệt, và hẹn gặp giáo viên chủ nhiệm. Kết quả trắc nghiệm vẫn có chỗ của nó: giúp anh hiểu con cần được hỏi han nhẹ nhàng hơn khi gặp áp lực, chứ không phải quyết định con sẽ học gì.
Muốn biết những điều đó thì nên làm gì
Khi câu hỏi của bạn nằm ngoài phạm vi trắc nghiệm tính cách, đây là những cách thường cho câu trả lời đáng tin hơn.
- Muốn biết năng lực: nhìn vào kết quả thật, như bài làm, sản phẩm, dự án đã hoàn thành, và xin nhận xét cụ thể của người hướng dẫn hoặc người cùng làm.
- Muốn biết mình học hay làm có hợp không: thử một phiên bản nhỏ của việc đó, như học thử một khoá ngắn, làm tình nguyện, theo chân một người trong nghề một ngày.
- Muốn hiểu sở thích nghề: dùng bảng hỏi sở thích nghề nghiệp kết hợp nhớ lại những lúc bạn quên cả thời gian vì một việc gì đó.
- Muốn rõ giá trị sống: viết ra ba quyết định khó gần đây và lý do bạn chọn như vậy; điều bạn ưu tiên khi phải đánh đổi chính là giá trị.
- Muốn đánh giá một người: quan sát hành vi qua thời gian, xem họ xử lý chuyện khó, giữ lời và đối xử với người yếu thế ra sao.
- Lo về sức khoẻ tinh thần: tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, kể cả khi chỉ để được lắng nghe và tư vấn.
Trắc nghiệm tính cách vẫn có chỗ đứng trong danh sách này, như một mảnh ghép nói về phong cách. Nó hữu ích nhất khi đi cùng những nguồn khác, và gây hiểu lầm nhất khi bị dùng một mình để trả lời câu hỏi lớn.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng nội có giao tiếp kém hơn người hướng ngoại không?
Không. Hướng nội nói về cách nạp năng lượng và nhịp giao tiếp ưa thích, không nói về kỹ năng. Nhiều người hướng nội giao tiếp rất tốt, chỉ là họ cần nghỉ sau những buổi đông người và thường thích trò chuyện sâu hơn trò chuyện xã giao.
Nhóm MBTI nào có trí thông minh cao nhất?
Không có cơ sở để nói nhóm nào thông minh nhất. MBTI không đo trí thông minh, và các danh sách lan truyền trên mạng thường dựa vào việc gán nhóm cho người nổi tiếng theo cảm nhận. Trong mỗi nhóm đều có đủ mọi mức năng lực.
Điểm bất ổn cảm xúc cao có phải là dấu hiệu bệnh không?
Không phải. Đó là xu hướng cảm nhận cảm xúc tiêu cực mạnh hơn trung bình, có ở rất nhiều người khoẻ mạnh. Chỉ khi cảm xúc tiêu cực kéo dài, ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, bạn mới nên tìm gặp chuyên gia để được đánh giá.
Có thể dùng trắc nghiệm tính cách để biết một người có trung thực không?
Không nên. Trắc nghiệm tính cách là tự đánh giá, người không trung thực cũng có thể chọn đáp án đẹp. Sự trung thực chỉ được thấy qua hành vi lặp lại trong nhiều hoàn cảnh khác nhau theo thời gian.
Muốn biết mình hợp ngành gì thì nên dùng công cụ nào?
Kết hợp nhiều nguồn: bảng hỏi sở thích nghề nghiệp, kết quả học tập, trải nghiệm thực tế như làm thêm hay tình nguyện, trò chuyện với người trong nghề. Trắc nghiệm tính cách chỉ bổ sung gợi ý về môi trường làm việc dễ chịu với bạn.
Kết quả trắc nghiệm có nói lên mình sẽ thành công hay không?
Không. Thành công phụ thuộc vào kỹ năng, nỗ lực, cơ hội, hoàn cảnh và cả may mắn. Tính cách chỉ ảnh hưởng tới cách bạn đi trên con đường đó, không quyết định bạn sẽ tới đâu.