HuongNgoai.comHướng Ngoại
Hiểu lầm về trắc nghiệm tính cách

Dùng nhãn tính cách để biện minh: khi câu "mình hướng nội mà" thành cái cớ

Phân biệt hiểu mình với lấy tính cách làm cái cớ: những câu cửa miệng hay gặp, năm câu tự kiểm và cách chuyển từ "mình là" sang "mình cần" khi nói với người khác.

Young Vietnamese office worker standing alone by a large glass window in a quiet corridor, arms folded, looking out at the city, back to camera, cool morning blue light

Nhãn tính cách trở thành cái cớ khi nó được dùng để kết thúc một cuộc trò chuyện thay vì mở ra nó: "mình hướng nội mà", "mình là nhóm P nên trễ hạn là bình thường". Hiểu mình có xu hướng gì là việc tốt. Nhưng xu hướng chỉ cho biết việc gì tốn sức hơn với bạn, không miễn cho bạn trách nhiệm với việc đó.

Ranh giới giữa hai chuyện khá mỏng, và ai cũng từng bước qua nó. Bài này giúp bạn nhận ra lúc mình đang biện minh, tách phần nhu cầu thật khỏi phần né tránh, và nói với người khác theo cách giữ được cả hai.

Hiểu mình khác biện minh ở chỗ nào

Hai câu nghe gần giống nhau: "mình hướng nội nên sau buổi họp dài cần mười lăm phút yên tĩnh" và "mình hướng nội nên không đi họp nhóm đâu". Câu thứ nhất mô tả một nhu cầu và đề xuất cách đáp ứng nó, trong khi vẫn làm việc cần làm. Câu thứ hai dùng nhu cầu để xoá luôn việc cần làm, và chuyển phần khó sang người khác.

Một phép thử đơn giản: sau câu nói của bạn, việc chung có còn được làm không, và ai gánh phần thiếu? Nếu tính cách được nhắc tới để tìm cách làm việc phù hợp hơn, đó là hiểu mình. Nếu được nhắc tới để không làm, hoặc để người khác phải chiều theo mà không có gì đổi lại, đó là biện minh.

Lý do chuyện này đáng nói là các mô hình tính cách, kể cả MBTI, vốn mô tả ưu tiên và xu hướng, không mô tả giới hạn năng lực. Người thiên về hướng nội vẫn thuyết trình được, người thiên về linh hoạt vẫn giữ hạn được. Họ chỉ tốn sức hơn, cần chuẩn bị khác hơn. Khi nhãn bị dùng như giấy miễn trừ, nó đi xa khỏi điều mô hình nói, và cũng lấy mất của bạn cơ hội rèn những kỹ năng có ích.

Câu cửa miệng, phần đúng và phần đang bị né

Mỗi câu dưới đây đều có hạt nhân thật. Vấn đề là phần đi kèm phía sau.

Câu hay nghePhần có thậtPhần đang bị né
Mình hướng nội, không giỏi giao tiếpGiao tiếp đông người làm bạn mệt nhanh hơnKỹ năng giao tiếp là thứ học được, không gắn với hướng nội hay hướng ngoại
Mình thẳng tính, nói vậy thôiBạn ưu tiên sự rõ ràng khi góp ýCách nói, thời điểm và lời lẽ vẫn là trách nhiệm của người nói
Mình nhóm P, trễ hạn là bản chấtBạn thích để ngỏ, làm việc theo cảm hứngTrễ hạn ảnh hưởng người khác; cần hệ thống nhắc việc riêng cho mình
Mình nhạy cảm, đừng góp ý mìnhLời phê bình làm bạn bị tác động mạnhBạn có thể xin được góp ý riêng, nhẹ nhàng, chứ không phải không được góp ý
Mình hướng ngoại, ngồi yên không đượcBạn cần tương tác để giữ năng lượngNhững việc cần tập trung một mình vẫn phải hoàn thành, có thể chia nhỏ
Mình lý trí, không giỏi an ủiBạn nghĩ bằng giải pháp trước cảm xúcLắng nghe và hỏi người kia cần gì là việc ai cũng làm được

Đọc cột thứ ba không để tự trách, mà để thấy chỗ có thể thay đổi. Phần lớn những gì bị né đều là kỹ năng, thói quen, hoặc cách nói, cả ba đều rèn được.

Vì sao nhãn tính cách là cái cớ dễ dùng

Nó nghe có vẻ khoa học. Nói "mình ngại" thì dễ bị hỏi lại, còn nói "mình là INTP" thì có vẻ như đang dẫn một sự thật đã được đo. Vẻ khách quan đó khiến người nghe ngại phản đối.

Nó chuyển lỗi khỏi người nói. Nếu trễ hạn là do bản chất, thì không ai có lỗi. Cảm giác này dễ chịu vì không phải đối diện với thói quen mình cần sửa.

Nó được cộng đồng mạng ủng hộ. Nhiều nội dung lan truyền kiểu "người hướng nội không cần phải xin lỗi vì từ chối tiệc" có phần đúng, nhưng bị hiểu thành "không cần giải thích gì với ai". Lời khuyên tốt bị kéo quá đà.

Nó cho cảm giác được thấu hiểu. Khi bạn nói mình thuộc nhóm nào và người kia gật gù, cuộc trò chuyện dừng ở đó, không ai phải tìm giải pháp. Dễ chịu ngắn hạn, nhưng vấn đề vẫn còn nguyên.

Nó tránh được thất bại. Không thử thuyết trình vì "không hợp tính cách" thì không bao giờ phải trải qua một buổi thuyết trình dở. Nhưng cũng không bao giờ biết mình có thể làm khá tới đâu khi chuẩn bị đúng cách.

Nó được người xung quanh ngầm chấp nhận. Khi cả nhóm đã quen câu "bạn ấy hướng nội mà", không ai còn đề nghị bạn thử nữa. Sự thông cảm đó dễ chịu, nhưng lâu dần thành một vai cố định mà chính bạn cũng khó bước ra.

Một ca ở chỗ làm

Anh Quân, trưởng nhóm sản phẩm ở Hà Nội, có một thành viên tên Tùng rất giỏi chuyên môn nhưng thường xuyên vắng ở các buổi gặp khách với lý do "em hướng nội, gặp khách không hợp". Ban đầu anh Quân chiều theo, giao phần đó cho người khác. Sau vài tháng, cả nhóm bắt đầu khó chịu vì người đi gặp khách luôn là hai người cũ, còn Tùng thì có thời gian làm việc riêng nhiều hơn.

Thay vì tranh cãi chuyện tính cách, anh Quân ngồi nói chuyện riêng với Tùng và hỏi cụ thể phần nào của buổi gặp khách làm Tùng ngại nhất. Hoá ra không phải gặp người, mà là phần trò chuyện xã giao đầu buổi và việc phải trả lời ngay câu hỏi kỹ thuật không lường trước. Hai người thống nhất: Tùng đi gặp khách mỗi tháng một lần, phụ trách đúng phần kỹ thuật, nhận trước danh sách câu hỏi có thể gặp, còn phần mở đầu do người khác dẫn.

Sau ba tháng, Tùng tự tin hơn hẳn ở phần kỹ thuật, khách đánh giá cao vì được trả lời đúng người. Bài học cho cả hai phía: nhu cầu của người hướng nội là có thật và có thể đáp ứng, nhưng cách đáp ứng là điều chỉnh việc, không phải xoá việc.

Năm câu tự kiểm xem mình có đang biện minh

Lần tới khi định nói "vì mình là…", dừng lại vài giây và tự hỏi những câu dưới đây. Không ai nghe, nên bạn có thể trả lời thật.

  • Nếu không có nhãn tính cách, mình sẽ giải thích việc này thế nào?
  • Lần gần nhất mình làm được việc này là khi nào, và lúc đó có gì khác?
  • Ai đang gánh phần việc mình không làm, và họ có được hỏi ý không?
  • Mình đang nói về một nhu cầu cần đáp ứng, hay một việc mình muốn tránh?
  • Nếu một người bạn nói đúng câu này, mình sẽ nghĩ đó là lý do hay là cái cớ?

Nếu câu trả lời cho thấy bạn đang né, không cần tự trách. Ai cũng từng dùng tính cách làm lá chắn, nhất là khi mệt hay lo.

Điều có ích là ghi lại việc mình hay né, tìm phần nhỏ nhất có thể làm được, và thử nó một lần trong tuần. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy việc tưởng "không hợp tính cách" chỉ cần thêm chút chuẩn bị là làm được khá ổn.

Chuyển từ "mình là" sang "mình cần"

Đây là cách nói giữ được nhu cầu thật mà không biến nó thành cái cớ. Bạn có thể áp dụng ở nhà, ở lớp, ở chỗ làm.

  1. Gọi tên việc cụ thể thay vì cả nhóm tính cách: không phải "mình hướng nội", mà "mình mệt sau những buổi đông người kéo dài".
  2. Nói rõ điều mình cần để làm việc đó tốt hơn: thời gian chuẩn bị, chỗ yên tĩnh, thông tin trước, vai trò rõ ràng.
  3. Đề xuất một phương án mà việc chung vẫn được hoàn thành: "mình tham gia phần đầu và phụ trách tổng hợp sau".
  4. Hỏi người kia phương án đó có ổn với họ không, và sẵn sàng điều chỉnh.
  5. Giữ lời đã hứa; sau vài lần, đề nghị của bạn sẽ được tin hơn bất kỳ lời giải thích nào về tính cách.

Ví dụ thay vì "mình nhóm P nên đừng bắt mình lên kế hoạch", hãy nói "mình làm tốt hơn khi có hạn chót rõ ràng cho từng phần nhỏ, bạn giúp mình chia mốc được không". Câu sau cụ thể, có giải pháp, và không ai phải chịu thiệt.

Khi người khác dán nhãn để biện minh thay bạn

Chiều ngược lại cũng hay gặp: người khác dùng nhãn tính cách của bạn để giải thích hành vi của họ với bạn. "Bạn là nhóm T nên chắc không buồn đâu", "em hướng nội nên chắc không muốn được mời". Những câu này nghe như thấu hiểu, nhưng thực chất là quyết định thay bạn.

Cách đáp lại không cần căng thẳng. Bạn có thể nhẹ nhàng trả về hành vi cụ thể: "thật ra mình có buồn, chỉ là mình không nói ra", hoặc "mình vẫn thích được mời, đi hay không mình sẽ tự chọn". Câu trả lời ngắn như vậy vừa giữ được quan hệ vừa không để nhãn quyết định thay.

Ở vị trí người quản lý, cha mẹ hay giáo viên, hãy cẩn thận hơn nữa. Nói với nhân viên "em hướng nội nên anh không giao việc gặp khách" hay với con "con nhút nhát nên không cần đăng ký văn nghệ" có thể xuất phát từ ý tốt, nhưng lấy đi cơ hội của họ. Hỏi họ muốn gì và cần gì luôn tốt hơn đoán từ nhãn.

Trong nhóm bạn hay trong gia đình, có thể thống nhất một quy ước nhỏ: ai nhắc tới nhóm tính cách của người khác thì phải kèm một ví dụ cụ thể, và người được nhắc có quyền nói "lần này không đúng". Quy ước nghe hơi buồn cười, nhưng nó giữ cho ngôn ngữ tính cách là công cụ hiểu nhau, không phải cách gắn người khác vào một vai cố định.

Câu hỏi thường gặp

Nói mình hướng nội để từ chối đi tiệc có sai không?

Không sai nếu bạn thật sự cần nghỉ và việc từ chối không làm ai thiệt. Từ chối là quyền của bạn. Chỉ nên để ý nếu lần nào cũng dùng cùng lý do để tránh mọi dịp gặp gỡ, kể cả những dịp quan trọng với người thân.

Làm sao nói về nhu cầu của mình mà không bị coi là viện cớ?

Nói cụ thể việc gì làm bạn khó, bạn cần gì để làm tốt hơn, và đề xuất cách để việc chung vẫn xong. Khi người nghe thấy bạn có giải pháp và giữ lời, họ sẽ tin bạn đang nói về nhu cầu thật.

Tính cách có phải là lý do chính đáng để không làm một công việc nào đó không?

Tính cách có thể là lý do để chọn môi trường hợp hơn về lâu dài, nhưng hiếm khi là lý do để từ chối hẳn một việc ngắn hạn. Hầu hết công việc có thể điều chỉnh cách làm để hợp với người làm hơn.

Con hay nói "con hướng nội mà" để không giao tiếp thì cha mẹ nên làm gì?

Đừng tranh luận về nhãn. Hãy hỏi con cụ thể điều gì khiến con ngại, rồi cùng tìm bước nhỏ dễ làm, như chào một người quen, hỏi một câu với cô giáo. Tôn trọng nhu cầu nghỉ của con nhưng vẫn giữ những việc con cần học.

Thẳng tính có phải là tính cách nên được người khác chấp nhận không?

Sự rõ ràng là điểm mạnh, nhưng cách nói vẫn có thể chọn. Thẳng thắn về nội dung không mâu thuẫn với nhẹ nhàng về lời lẽ và đúng lúc đúng chỗ. Người nghe dễ đón nhận góp ý thẳng hơn khi nó không làm họ bẽ mặt.

Có cách nào bỏ thói quen dùng tính cách làm cái cớ không?

Bắt đầu bằng việc để ý mỗi lần bạn nói "vì mình là…", ghi lại sau đó. Thay câu đó bằng một câu nói rõ nhu cầu và giải pháp. Sau vài tuần, thói quen nói mới sẽ dần thay thói quen cũ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138